Gallery

Το μυστήριο της χαμένης επιγραφής

Το αίνιγμα

Πριν κάμποσο καιρό είχα υποσχεθεί να μιλήσω και για τις μικρότερες οπές που διακρίνονται στην ανατολική πρόσοψή του Παρθενώνα. Απλώς να υπενθυμίσω ότι στο επιστύλιο υπάρχουν δύο ομάδες από οπές: η πρώτη ομάδα αποτελείται από 14 οπές ορθογωνίου σχήματος, που χρησίμευσαν για την στήριξη ασπίδων που είχαν ανατεθεί στον ναό, πιθανώς από τον Αλέξανδρο τον Γ’ της Μακεδονίας (γνωστότερο ως Μέγα). Η άλλη ομάδα αποτελείται από 12 ομάδες πολλών μικρότερων εγκοπών που βρίσκονται κάτω από τα τρίγλυφα και ανάμεσα στις ασπίδες και που χρησίμευαν για την ανάρτηση κάποιων αντικειμένων.

Οπές ανάρτησης στην ανατολική πλευρά του επιστυλίου του Παρθενώνα

Τμήμα του επιστυλίου της ανατολικής πλευράς του Παρθενώνα όπως είναι σήμερα. Διακρίνονται τα δύο είδη των οπών, από τις οποίες οι μεγαλύτερες στήριζαν μεγάλες κυκλικές ασπίδες. Το περίγραμμα των ασπίδων διακρίνεται μέχρι σήμερα, λόγω της διάβρωσης του μαρμάρου τους, πράγμα που σημαίνει πως ήταν αναρτημένες στο μνημείο για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Ποια ήταν όμως αυτά τα αντικείμενα; Οι αρχαιολόγοι γνώριζαν ήδη από τον 19ο αιώνα ότι οι οπές αυτές χρησίμευαν για την ανάρτηση των γραμμάτων μιας μνημειακής επιγραφής. Πίστευαν δε ότι η επιγραφή αυτή σχετιζόταν με το αφιέρωμα του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Πάντως, μέχρι το 1895, κανένας ειδικός δεν είχε επιχειρήσει την αποκατάσταση  και ερμηνεία της επιγραφής. Κύρια αιτία ήταν βέβαια η δυσκολία του εγχειρήματος. Δεν είναι και λίγο να βρίσκεσαι 13 μέτρα από το έδαφος προσπαθώντας να σχεδιάσεις και να μετρήσεις αμέτρητες εγκοπές με τον αέρα να φυσά γύρω σου.

Επιγραφές τέτοιου τύπου ήταν ήδη γνωστές από άλλα μνημεία, όπως η πύλη του Αδριανού στην Αττάλεια (βλ. εδώ) και η επιγραφή της Χρυσής Πύλης στα τείχη της Κωνσταντινούπολης, οι οποίες μάλιστα είχαν διαβαστεί.

Αργότερα ήρθαν στο φως και άλλα παραδείγματα, όπως η επιγραφή του Εράστου κοντά στο αρχαίο Θέατρο της Κορίνθου, με την διαφορά ότι σ’ αυτή την περίπτωση είχε κοπεί το περίγραμμα του γράμματος και στη συνέχεια τοποθετήθηκε το μεταλλικό στοιχείο, πράγμα που, βέβαια, έκανε την ανάγνωση πολύ πιο εύκολη.

 Τμήμα της επιγραφής του Εράστου, στην Κόρινθο. Το όνομα του διακρίνεται καθαρά, στην αρχή της άνω σειράς.

Τμήμα της επιγραφής του Εράστου, στην Κόρινθο. Το όνομα του διακρίνεται καθαρά, στην αρχή της άνω σειράς.

Η προσπάθεια ανάγνωσης

Στην περίπτωση της επιγραφής του Παρθενώνα όμως δεν υπήρχε αυτή η διευκόλυνση. Ο επιγραφικός που θα επιχειρούσε να καταπιαστεί με την ανάγνωση της επιγραφής θα έπρεπε να ομαδοποιήσει τις οπές έτσι ώστε να αποκαταστήσει το κείμενο. Αυτό το επιχείρησε ο αρχαιολόγος Eugene P. Andrews το 1896, όταν ήταν υπότροφος  στην Αμερικανική Σχολή Κλασσικών Σπουδών στην Αθήνα. Σύμφωνα με τον ίδιο, εμπνεύστηκε την ιδέα μετά από μια διάλεξη του W. Dorpfeld.

Ο Eugene P. Andrews την εποχή περίπου που αποκρυπτογράφησε την επιγραφή του Παρθενώνα.

Ο Eugene P. Andrews την εποχή περίπου που αποκρυπτογράφησε την επιγραφή του Παρθενώνα.

Με λιτά τεχνικά μέσα και, θα προσέθετα, αρκετό θάρρος,  ο Andrews κατάφερε μέσα σε λίγες εβδομάδες να κάνει έκτυπα όλων τον ομάδων. Με βάση αυτά κατάφερε να εντοπίσει το σύστημα με το οποίο ήταν οργανωμένες οι εγκοπές και, συνεπώς, ποια γράμματα αντιστοιχούσαν σε κάθε ομάδα.

Ο Andrews κοινοποίησε τα ευρήματά του σε μια ανοιχτή συνάντηση στην Αμερικανική σχολή:

«Ανάρτησε τα έκτυπα στους τοίχους της βιβλιοθήκης, με ένα χαρτί από κάτω πάνω στο οποίο είχε σημειώσει τις θέσεις των οπών. Αναφέρει ότι δεν έκανε ομιλία, απλώς περπατούσε γύρω-γύρω, ενώνοντας τα σημεία. Με αυτό τον τρόπο αποκαλύφθηκαν τα γράμματα της επιγραφής.»

Το κείμενο

Η επιγραφή αναφερόταν στον αυτοκράτορα Νέρωνα:

Η εξ Αρείου Πάγου Βουλή και η Βουλή των εξακοσίων και ο Δήμος Αθηναίων

Αυτοκράτορα μέγιστον Νέρωνα Καίσαρα Κλαύδιον Σεβαστόν Γερμανικόν, θεού υιόν

Στρατηγούντος επί τους οπλίτας το όγδοον του και επιμελητού και νομοθέτου Τιβερίου Κλαυδίου Νουίου του Φιλίνου επί ιερείας Παυλείνης της Καπίτωνος θυγατρός.

(συγνώμη για την έλλειψη στίξης)

Σχεδιαστική αναπαράσταση της επιγραφής στο επιστύλιο της ανατολικής πλευράς του Παρθενώνα.

Σχεδιαστική αναπαράσταση της επιγραφής στο επιστύλιο της ανατολικής πλευράς του Παρθενώνα.

Το κείμενο διαιρείται σαφώς σε τρία μέρη: στο πρώτο αναφέρονται τα πολιτικά σώματα που αποφάσισαν την απόδοση της (μη αναφερόμενης) τιμής, το δεύτερο αναφέρει το τιμώμενο πρόσωπο (το Νέρωνα), ενώ το τρίτο δηλώνει την ημερομηνία με το γνωστό ελληνικό τρόπο, αναφέροντας ένα άτομο που κατείχε κάποιο καίριο αξίωμα (εδώ αξιώματα – ο Νόβιος θα πρέπει να ήταν ιδιαίτερα επιφανής αθηναίος. Σήμερα θα λέγαμε: στο τέταρτο έτος της προεδρίας Παπούλια). Η προσθήκη στην επιγραφή της ιέρειας της Αθηνάς Πολιάδος έγινε μάλλον επειδή η επιγραφή φιλοξενήθηκε στο ναό της.

Το επίτευγμα του Andrews δεν φαίνεται να τον χαροποίησε ιδιαίτερα. Αυτό διότι, αντί να διαβάσει μια εκτενέστερη εκδοχή του «Αλέξανδρος Φιλίππου και οι Έλληνες πλην Λακεδαιμονίων,» όπως ανέμενε, ανακάλυψε προς μεγάλη του δυσαρέσκεια ότι η επιγραφή αναφερόταν σε ένα ρωμαίο αυτοκράτορα. Φαίνεται ότι η προκατάληψη που ένοιωθε για τον Νέρωνα τον έκανε να μην ασχοληθεί με το εύρημα πέρα από την  πρώτη αναφορά.

Χρονολόγηση και ερμηνευτικές παρατηρήσεις

Αργότερα άλλοι μελετητές συνέχισαν το έργο της αποκατάστασης και της ερμηνείας της επιγραφής. Ξεκινώντας από τις τεχνικές λεπτομέρειες έγιναν ορισμένες διαπιστώσεις: η διάταξη της επιγραφής έλαβε υπόψη της τις ασπίδες που βρισκόταν αναρτημένες στο επιστύλιο του ναού, ενώ ο σχεδιασμός της ήταν αρκετά πρόχειρος, καθώς η διάταξη των γραμμάτων δεν ήταν ομοιόμορφη. Επίσης πρόχειρη ήταν και η κατασκευή της επιγραφής, καθώς έχουν παρατηρηθεί ίχνη λανθασμένης τοποθέτησης γραμμάτων. Μέρος της επιγραφής αποτελούσε και ένα κυκλικό αντικείμενο, πιθανώς στέφανος από χρυσό, ενώ η επιγραφή δεν πρέπει να έμεινε στην θέση της για πολύ καιρό καθώς δεν υπάρχουν ίχνη διάβρωσης γύρω από τα γράμματα.

Τμήμα της επιγραφής του Νέρωνα. Είναι προφανής η προχειρότητα του έργου: τα γράμματα δεν είναι στοιχημένα κατά το γνωστό ελληνικό τρόπο, αλλά είναι αλλού αραιότερα κι αλλού πυκνότερα. Επίσης, ο τρόπος ανάρτησης δεν είναι συνεπής, δηλαδή ο ίδιος για όλα τα γράμματα – χαρακτηριστικό παράδειγμα το Ο.

Τμήμα της επιγραφής του Νέρωνα. Είναι προφανής η προχειρότητα του έργου: τα γράμματα δεν είναι στοιχημένα κατά το γνωστό ελληνικό τρόπο, αλλά είναι αλλού αραιότερα κι αλλού πυκνότερα. Επίσης, ο τρόπος ανάρτησης δεν είναι συνεπής, δηλαδή ο ίδιος για όλα τα γράμματα – χαρακτηριστικό παράδειγμα το Ο.

Σύμφωνα με το κείμενο της επιγραφής, τα τρία πολιτικά σώματα της Αθήνας (από τα οποία το πιο σημαντικό εκείνη την εποχή ήταν η Βουλή του Αρείου Πάγου) αποδίδουν κάποια τιμή στον αυτοκράτορα. Το πιθανότερο είναι πως η τιμή είναι ο χρυσός στέφανος, ίχνη του οποίου σώζονται στο επιστύλιο. Άλλοι υποστηρίζουν πως οι αθηναίοι αφιέρωσαν στο Νέρωνα τον ίδιο τον Παρθενώνα.

Ιδιαίτερος είναι  ο τρόπος που αναγράφονται το όνομα και οι τίτλοι  του Νέρωνα. Αρχικά  του αποδίδεται ο τίτλος Αυτοκράτωρ Μέγιστος κάτι το οποίο δεν συνηθιζόταν εκείνη την εποχή. Την περίοδο της ανάθεσης της επιγραφής η κανονική σειρά των ονομάτων του θα ήταν Νέρων Κλαύδιος Καίσαρ Σεβαστός  Γερμανικός. Τέλος ο Νέρωνας χαρακτηρίζεται υιός θεού και πάλι χωρίς να γίνεται σαφής αναφορά στον θεοποιημένο αυτοκράτορα Κλαύδιο. Οι ιδιαιτερότητες αυτές οφείλονται σε εσκεμμένη επιλογή στα πλαίσια της προσπάθειας των Αθηναίων να επιδαψιλεύσουν ακόμα μεγαλύτερες τιμές στον αυτοκράτορα.

Η επιγραφή πρέπει να αναρτήθηκε το έτος 61/62 μ.Χ. καθώς, με βάση άλλες επιγραφές, αυτή ήταν η χρονιά που ο Νόβιος (Αθηναίος, που είχε υιοθετήσει ρωμαϊκό όνομα) υπηρέτησε για 8η φορά στο αξίωμα του «στρατηγού επί τους οπλίτας», που, τη ρωμαϊκή περίοδο, αποτελούσε το σημαντικότερο κρατικό αξίωμα στην Αθήνα.

Σημασία

Γιατί όμως οι Αθηναίοι χρησιμοποιήσαν την πρόσοψη του Παρθενώνα, του πιο σημαντικού και γνωστού ναού της πόλης, για να τιμήσουν τον Νέρωνα, έναν αυτοκράτορα που μέχρι εκείνη την εποχή δεν είχε κάνει τίποτα ιδιαίτερο για την πόλη (εκτός από το να στείλει πράκτορές του να συλλέξουν γλυπτά);

Είναι γνωστό ότι μετά την κατάκτησή τους, οι έλληνες είχαν πολλές φορές επιδείξει υποτακτικότητα ρωμαίους αφέντες τους, σε σημείο που οι τελευταίοι να αναφέρουν πως οι άλλοτε περήφανοι έλληνες είχαν μετατραπεί σε δουλοπρεπείς ‘γραικύλους’. Τιμές και κολακείες δεν ήταν καθόλου σπάνιες, σε μια προσπάθεια να διασφαλίσουν πιο ευνοϊκή μεταχείριση. Είναι πολύ πιθανό πως η επιγραφή του Παρθενώνα εμπίπτει σε αυτή  την παράδοση. Άλλωστε, ο Νέρωνας ήταν γνωστός ως φιλέλληνας – γιατί οι αθηναίοι να μην κολακέψουν έναν αυτοκράτορα που ήταν θεωρούνταν ήδη ευνοϊκά διακείμενος απέναντί τους; Τα πιθανά οφέλη θα μπορούσαν να είναι πολύ μεγάλα.

Νέρων, προτομή, περίπου 60 μΧ

Αποτελέσματα

Το τέχνασμα δε φαίνεται να επέφερε τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Με εξαίρεση κάποια αποκατάσταση του θεάτρου του Διονύσου (που είχε γίνει πριν την επιγραφή) δεν υπάρχουν άλλες μαρτυρίες για έργα και ευεργεσίες του Νέρωνα προς την πόλη. Ακόμη και το διάταγμα με το οποίο αργότερα απελευθέρωσε ολόκληρη την επαρχία της Αχαΐας (δηλ την Ελλάδα) δεν επηρρέασε ουσιαστικά την Αθήνα, η οποία ήταν ήδη ελεύθερη.

Λίγο αργότερα, μετά το θάνατό του, η αυτοκρατορία επεδίωξε να σβήσει κάθε ίχνος της παρουσίας του (damnatio memoriae). Ανδριάντες και πορτραίτα απομακρύνθηκαν, ενώ το όνομά του σβήστηκε από κάθε επιγραφή. Τότε πρέπει να αποκαθηλώθηκε και η επιγραφή του Παρθενώνα, λίγα χρόνια μετά την τοποθέτησή της, πράγμα που εξηγεί θαυμάσια την πλήρη απουσία διάβρωσης γύρω από τα γράμματα.

Έτσι τα ίχνη της παρουσίας του Νέρωνα σβήστηκαν από τον Παρθενώνα, ώσπου η περιέργεια κάποιου νεαρού αρχαιολόγου τα έφερε ξανά στο φως…

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s