Gallery

Σαν «δικηγόρος του διαβόλου»

Πριν από λίγες μέρες ο διευθυντής του Βρετανικού Μουσείου, Νηλ Μακ Γκρέγκορ, έδωσε μια συνέντευξη στους Times κατά την οποία ρωτήθηκε, μεταξύ άλλων, για το θέμα των γλυπτών του Παρθενώνα.

Τα λεγόμενά του προκάλεσαν σχετική αίσθηση, κυρίως στο ελληνικό κοινό, ιδιαίτερα η δήλωση του ότι τα γλυπτά του Παρθενώνα δεν είναι ελληνικά. Λόγω της φόρτισης που προκάλεσε το όλο θέμα (και σ’ εμένα προσωπικά) θα μου επιτρέψετε να ασχοληθώ λίγο περισσότερο με τη συνέντευξη του κ. Μακ Γκρέγκορ, αναλύοντας μερικά από τα επιχειρήματά του:

“It’s not even a Greek monument. Many other Greek cities and islands protested bitterly about the money taken from them to build this in Athens.”

«(O Παρθενώνας) Δεν είναι καν Ελληνικό μνημείο. Πολλές άλλες ελληνικές πόλεις και νησιά διαμαρτυρήθηκαν έντονα για τα χρήματα που τους αφαιρέθηκαν για να χτιστεί αυτό (ενν. ο Παρθενώνας) στην Αθήνα.»

  • Εδώ ο κύριος Μακ Γκρέγκορ διέπραξε ένα σημαντικό (ιστορικό) λάθος. Από όσο γνωρίζουμε, οι μόνες διαμαρτυρίες που ακούστηκαν για το οικοδομικό πρόγραμμα της Ακρόπολης προήλθαν από την Αθηναϊκή αντιπολίτευση (αναφέρεται ο γνωστός αντίπαλος του Περικλή, Θουκυδίδης του Μελησία).  Δε συνάγεται από πουθενά ότι υπήρξε ποτέ επίσημη ή ανεπίσημη διαμαρτυρία από τους συμμάχους.  Εν τούτοις το όλο θέμα αποτελεί τεχνική λεπτομέρεια καθώς υπήρχαν αντιδράσεις εκ μέρους των μελών της Δηλιακής Συμμαχίας ήδη από το 454 π.Χ., οι οποίες όμως αφορούσαν τη μεταφορά του ταμείου από τη Δήλο στην Αθήνα (υπό τον άμεσο έλεγχο των Αθηναίων) και μάλλον δε σχετίζονται άμεσα με τον Παρθενώνα, του οποίου η οικοδόμηση άρχισε 7 χρόνια αργότερα. Όλα αυτά βέβαια δεν έχουν άμεση σχέση με το θέμα των γλυπτών αλλά είναι ενδεικτικό του τρόπου σκέψης του διευθυντή του ΒΜ,  ο οποίος δίνει την ερμηνεία που τον βολεύει .
  • Το επιχείρημα ότι ο Παρθενώνας και τα γλυπτά του δεν είναι ελληνικά δεν ευσταθεί. Τόσο η αρχιτεκτονική όσο και η τέχνη του Παρθενώνα είναι ελληνικά όσο ελληνική ήταν και η αρχιτεκτονική της Ιωνίας, των Κυκλάδων  και της Μεγάλης Ελλάδας. Παραβλέπει ίσως ότι στην αρχιτεκτονική και την γλυπτική του Παρθενώνα είχαν ενσωματωθεί τόσο δωρικά όσο και ιωνικά στοιχεία, ενώ οι μύθοι που απεικονίζονται είχαν πανελλήνια εμβέλεια. Παραβλέπει επίσης πως, μετά την οικοδόμηση του Παρθενώνα, η τέχνη του επηρέασε στο  μέγιστο  βαθμό την ελληνική τέχνη. Η ακτινοβολία του Παρθενώνα και η μετέπειτα πρόσληψη του από τον νεώτερο ευρωπαϊκό πολιτισμό τον έχουν αναδείξει  στο κατεξοχήν σύμβολο του Ελληνικού πολιτισμού – σίγουρα με κάποια δόση ιδεαλισμού. Γι αυτό άλλωστε σήμερα τα γλυπτά του βρίσκονται εκτεθειμένα στο ΒΜ.
  • Χωρίς να το καταλαβαίνει, γιατί μάλλον δεν ήταν αυτός ο σκοπός του, ο κύριος Mc Gregor αμφισβητεί την ενότητα και τον χαρακτήρα του Ελληνικού Πολιτισμού. Αναπόφευκτα κάποιος θα μπορούσε να σκεφτεί, αν ο Παρθενώνας δεν είναι ελληνικός, αλλά αποκλειστικά Αθηναϊκός, ως τοπικό δημιούργημα, τότε οι τραγωδίες του Σοφοκλή δεν είναι Ελληνικές, καθώς γράφτηκαν από αθηναίο ποιητή, διδάχτηκαν για πρώτη φορά στην Αθήνα, σε κοινό ως επί το πλείστον Αθηναϊκό, στα πλαίσια μιας Αθηναϊκής εορτής. Με βάση του ίδιο συλλογισμό θα μπορούσε κάποιος να πει ότι ο ναός του Δία στην Ολυμπία δεν ήταν ελληνικός αλλά Ηλειακός, οι Δελφοί φωκικοί κοκ.

“Indeed, the Greek authorities have continued Lord Elgin’s work of removing sculptures for exactly the same reason: to protect them and to study them.”

«Πράγματι, οι ελληνικές αρχές συνέχισαν το έργο του Λόρδου Έλγιν, την απομάκρυνση των γλυπτών, για τον ίδιο λόγο: την προστασία και τη μελέτη τους.»

  • Αρχικά, επιτρέψτε μου να εκφράσω τις αντιρρήσεις μου για το κατά πόσον ο Έλγιν αφαίρεσε τα γλυπτά από τον Παρθενώνα για «την προστασία τους». Συγκεκριμένα, για να αφαιρέθούν τα γλυπτά της ζωφόρου χρειάστηκε να κοπεί η ανάγλυφη επιφάνεια από τον υπόλοιπο λίθο, πράγμα το οποίο έγινε, αδιαφορώντας πλήρως για το ότι τα μέλη που έκοβε ήταν φέροντα στοιχεία του οικοδομήματος.

 

The Parthenon Marbles in the British Museum. Notice how narrow the slabs of marble are - to facilitate transport, the sculpted surface was sawed off the rest of the block.

Τα γλυπτά του Παρθενώνα στο Βρετανικό Μουσείο. Προσέξτε πόσο λεπτές είναι οι πλάκες – για να διευκολυνθεί η μεταφορά, η μπροστινή επιφάνεια των λίθων της ζωφόρου, αυτή που έφερε τη γλυπτή επιφάνεια, κόπηκε και αφαιρέθηκε από το υπόλοιπο. Από εδώ.

.

Leftovers of Elgin's activities on the Parthenon: Clearly visible signs of saws used to cut the building blocks of the Parthenon in two, in order to remove the part bearing the sculptures.

Ίχνη από το πέρασμα του Λόρδου Έλγιν στην Ακρόπολη: κομμένοι λίθοι της ζωφόρου, με ορατά τα σημάδια των πριονιών, από τους οποίους αποσπάστηκε η γλυπτή επιφάνεια, που σήμερα βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο.

.

 

A block of the Parthenon frieze, currently at the Acropolis Museum. Notice the thickness of the block which was removed whole and replaced with a modern replica.

Ένας λίθος της ζωφόρου του Παρθενώνα (Βόρεια πλευρά, κομμάτι ΧΧΧΙV, μορφές 89-92) που σήμερα βρίσκεται στο Μουσείο Ακροπόλεως. Ανάμεσα στους ιππείς βλέπουμε έναν τελετάρχη, που στρέφεται προς τα πίσω, κάνοντας νόημα στους ιππείς που έρχονται. Μπροστά του, ένας άλλος ιππέας, στρέφει το κορμί για να δει τι συμβαίνει πίσω του.

 

  • Δευτέρον, όσον αφορά την εξίσωση της απομάκρυνσης των γλυπτών από τον Έλγιν και από τις υπηρεσίες του Υπουργείου Πολιτισμού, μια επίσκεψη στην Ακρόπολη ή και στο μουσείο Ακροπόλεως θα δείξει ακόμα και στον πιο αδαή με ποιο ακριβώς τρόπο προστατεύει η Ελλάδα τα γλυπτά της και πώς ακριβώς τα «έσωσε» ο λόρδος Έλγιν.  Οι πριονισμένες επιφάνειες των λιθοπλίνθων της ζωφόρου είναι η πρώτη ένδειξη, αλλά αν δε φτάνει αυτό, μια σύγκριση ανάμεσα στις φωτογραφίες των γλυπτών που εκτίθενται σήμερα στο Βρετανικό Μουσείο πριν και μετά τον «καθαρισμό» τους το 1938 αρκεί. Η σύγκρισή τους με τις επιφάνειες των γλυπτών που εκτίθενται σήμερα στο Μουσείο Ακρόπολης μετά τον καθαρισμό τους με λέιζερ είναι παραπάνω από αποκαλυπτική. Θα έλεγα ότι είναι τουλάχιστον προσβλητικό να παρουσιάζεται μια επιστημονικά σχεδιασμένη επιχείρηση προστασίας, συντήρησης και αναστήλωσης η οποία διεξάγεται με τα τελειότερα τεχνολογικά μέσα ως συνέχεια μιας καταστροφικής επιχείρησης διαρπαγής.
Τα γλυπτά του Παρθενώνα κατά τον καθαρισμό τους από τους Βρετανούς το 1938. Φαίνονται τα "καθαρισμένα" τμήματα της ζωφόρου να λάμπουν πάλλευκα δίπλα στα "ακαθάριστα" που διατηρούν ακόμη την πατίνα τους (και ίσως ίχνη των χρωμάτων τους). Από εδώ.

Τα γλυπτά του Παρθενώνα κατά τον καθαρισμό τους από τους Βρετανούς το 1938. Φαίνονται τα «καθαρισμένα» τμήματα της ζωφόρου να λάμπουν πάλλευκα δίπλα στα σκουρότερα «ακαθάριστα» που διατηρούν ακόμη την πατίνα τους (και ίσως ίχνη των χρωμάτων τους). Από εδώ.

“When the Parthenon Sculptures came to London it was the first time that they could be seen at eye-level. They stopped being architectural details in the Parthenon and became sculptures in their own right. They became part of a different story — of what the human body has meant in world culture”

«Όταν τα γλυπτά του Παρθενώνα ήρθαν στο Λονδίνο, ήταν η πρώτη φορά που το κοινό τα είδε στο επίπεδό του. Έπαψαν πια να είναι αρχιτεκτονικές λεπτομέρειες του Παρθενώνα, και απέκτησαν αυτοτέλεια ως γλυπτά. Αποτέλεσαν τμήμα μιας διαφορετικής ιστορίας – της σημασίας του ανθρώπινου σώματος για τον ανθρώπινο πολιτισμό.»

  • Αυτός είναι αναμφίβολα ο πιο επικίνδυνος συλλογισμός του διευθυντή, ο οποίος ο αναφέρεται στην αλλαγή της σημασίας και της αξίας των γλυπτών μετά την απομάκρυνσή τους από το αρχικό πλαίσιο αναφοράς και λειτουργίας τους. Με λίγα λόγια, ο κύριος ΜακΓκρέγκορ υποστηρίζει ότι τα γλυπτά του Παρθενώνα, μέχρι να μεταφερθούν στην Αγγλία ήταν περιορισμένα να διακοσμούν «απλώς» το ναό. Αντίθετα, διατείνεται, στο Λονδίνο απέκτησαν την δική τους αυτοτελή σημασία και αξία ως γλυπτά ενώ παράλληλα εντάχθηκαν στην γενικότερη αφήγηση του τι σημαίνει το σώμα στο παγκόσμιο πολιτισμό (η πατρότητα της ιδέας αυτής δεν ανήκει στον κ. ΜακΓκρέγκορ όπως φαίνεται εδώ). Δηλαδή , στην Αθήνα τα γλυπτά ήταν παραγκωνισμένα και καταδικασμένα να επιτελούν δευτερεύοντα ρόλο, ενώ ο Λόρδος Έλγιν και οι επιμελητές του ΒΜ κατάλαβαν την πραγματική τους αξία και τα επανερμήνευσαν πλέον με το «σωστό» τρόπο. Επεκτείνοντας τον συλλογισμό του διευθυντή, κάθε έργο τέχνης η τέχνεργο το οποίο είχε σχεδιαστεί για να επιτελέσει έναν Α ρόλο, είναι θεμιτό να απομακρυνθεί από την αρχική του θέση έτσι ώστε να λάμψει η καλιτεχνική του αξία σε ένα μουσείο.
  • Το επιχείρημα του κυρίου Μακ Γκρέγκορ είναι εξαιρετικά επικίνδυνο, γιατί θα μπορούσε κάλλιστα να χρησιμοποιηθεί για δικαιολογήσει την καταστροφή της πολιτιστικής κληρονομιάς της Συρίας, του Ιράκ και άλλων χωρών, αρκεί τα έργα τέχνης που λεηλατήθηκαν να ενταχθούν σε ένα νέο πλαίσιο «αισθητικής απόλαυσης» και «ιστορικής και καλλιτεχνικής αφήγησης». Με βάση αυτά τα επιχειρήματα, θα ήταν θεμιτή η αποσυναρμολόγηση της πύλης των λεόντων στις Μυκήνες, ούτως ώστε να εκτεθεί το ανάγλυφο σε μουσείο, έτσι ώστε να αποκτήσει την αξία του ως δείγμα μνημειακής γλυπτικής. Θα κάναμε κτήμα του παγκόσμιου κοινού τον πολιτισμό των Νησιών του Πάσχα αν αφαιρούσαμε τα κεφάλια από τ’ αγάλματά τους και τα μεταφέραμε σε κάποια μεγαλούπολη. Στο κάτω-κάτω, πόσοι τα βλέπουν εκεί πέρα στον Ειρηνικό; Σίγουρα θα ήταν ευεργέτημα αν κόβαμε τα γλυπτά από τους ινδικούς ναούς, γιατί ποιος τέλος πάντων μπορεί να τα δει εκεί ψηλά που τα έχουν βάλει;
  • Και για να λαϊκίσω λιγάκι, με αυτό ακριβώς το επιχείρημα θα μπορούσε κάποιος να υποστηρίξει την απομάκρυνση π.χ. του μηχανισμού του ρολογιού του Big Ben, διότι στην σημερινή του θέση αποτελεί μια λεπτομέρεια του κτιρίου του Βρετανικού κοινοβουλίου, προσβάσιμη μόνο σε λίγους επισκέπτες και μάλιστα αποκλειστικά πολίτες της Μεγάλης Βρετανίας. Η παρούσα θέση του προφανώς δεν αφήνει να εκτιμηθεί η πραγματική αξία του μηχανισμού. Θα έπρεπε να εκτεθεί σε μουσείο τεχνολογίας διεθνούς φήμης,  όπου πλήθος επισκεπτών από όλο το κόσμο  θα μπορούσε να θαυμάσει την λειτουργία του, την αξία του ως θαύματος της τεχνολογίας του 19ου αιώνα και να αναλογιστεί τη συνεισφορά της Μεγάλης Βρετανίας στην τεχνολογική πρόοδο της Ανθρωπότητας.
  • Ελπίζω πως ο κύριος ΜακΓκρέγκορ δεν είχε πρόθεση να υποθάλψει παρόντα ή μελλοντικά φαινόμενα διαρπαγής πολιτιστικής κληρονομιάς, όμως το πόσο εύκολο ήταν να παρεξηγηθούν τα λόγια του φαίνεται από το γεγονός ότι ο δημοσιογράφος θεώρησε απαραίτητο να κάνει διευκρινιστική ερώτηση για θέματα δεοντολογίας. Το παράδειγμα που χρησιμοποίησε ο κ. Διευθυντής φαίνεται εκ πρώτης όψεως λογικό όμως δεν έχει καμιά σχέση με την περιπτώση του Παρθενώνα και την υπόθεση Έλγιν. Ας το δούμε:

“If artefacts acquired the same way as Elgin acquired the Marbles were offered to the BM today, wouldn’t modern ethical guidelines prevent their acceptance? MacGregor refutes even this, pointing to what he considers to be a present-day parallel. “The BM excavates in Sudan today at the invitation of the authorities,” he says. Αnd the Sudanese authorities allow us to keep some of what we find.”

«Αν σήμερα κάποιος προσέφερε στο Βρετανικό Μουσείο ευρήματα που αποκτήθηκαν με τον ίδιο τρόπο που ο Έλγιν απέκτησε τα Μάρμαρα, δε θα εμπόδιζαν την αποδοχή τους οι σύγχρονοι κανόνες δεοντολογίας; Ο κ. ΜακΓκρέγκορ αρνείται ακόμη κι αυτό, αντιπαραθέτοντας κάτι που θεωρεί ως ένα σύγχρονο αντίστοιχο (ενν. της αφαίρεσης των γλυπτών του Παρθενώνα).  “Σήμερα, το ΒΜ διενεργεί ανασκαφές στο Σουδάν μετά από πρόσκληση των αρχών” αναφέρει. Και οι Σουδανικές αρχές μας επιτρέπουν να κρατήσουμε μερικά από τα ευρήματα.”»

  • Αρχικά, το να διενεργείς ανασκαφές μετά από πρόσκληση της κυβέρνησης ενός κράτους, ακολουθώντας συγκεκριμένες νομικές και επιστημονικές διαδικασίες, πόρρω απέχει από αυτό που έκανε ο Έλγιν στην Αθήνα το 1801 με 1805. Ο βρετανός «ευγενής» δεν διενήργησε ανασκαφή, για να φέρει στο φως νέα ευρήματα, ούτε τα παρέδωσε κατόπιν στο κράτος, κρατώντας ως ανταποδοτική αμοιβή ένα μικρό μέρος τους. Αντίθετα, αφαίρεσε γνωστά έργα από γνωστά μνημεία, προκαλώντας τους σημαντικές καταστροφές, πολύ μεγαλύτερες από την απλή αφαίρεση διακοσμητικών στοιχείων.
  • Δεύτερον, το Σουδάν αυτή τη στιγμή, δεν τελεί υπό κατοχή ξένης δύναμης (διορθώστε με αν κάνω λάθος). Ο Ελλαδικός χώρος ήταν υπό κατοχή και ήταν αδύνατο να μην το ξέρει αυτό ο Λόρδος, τη στιγμή που είχαν ήδη σημειωθεί κινήματα για την απελευθέρωσή του.
  • Τρίτον, η ιταλική μετάφραση του περίφημου φιρμανιού (αν τέτοια είναι) δίνει άδεια μόνο για τη διενέργεια μετρήσεων και σχεδίων του ναού, τη λήψη εκμαγείων και την εκταφή μελών από το χώμα. Πουθενά στη λεπτομερή και προσεκτική διατύπωση δεν αναφέρεται αφαίρεση τμημάτων των κτιρίων, διακοσμητικών ή μη.

Για να υποστηρίξει τη νομιμότητα της αφαίρεσης, ο κ. Μακ Γκρέγκορ χρησιμοποιεί κι άλλο ένα επιχείρημα:

“Everything was done very publicly, very slowly. In 1880 you couldn’t move great slabs of marble quickly. At any point the Ottoman authorities could have stopped it.”

«Όλα έγιναν ανοιχτά, και καθόλου γρήγορα. Το 1880 (sic) , δε μπορούσες να μετακινήσεις μεγάλα κομμάτια μαρμάρου με ταχύτητα. Σε κάθε στάδιο, οι Οθωμανικές αρχές θα μπορούσαν να το είχαν σταματήσει.»

  • Με λίγα λόγια αν μια δραστηριότητα παρατείνεται για πολύ καιρό και είναι ορατή σε πολλούς μάρτυρες, παύει να είναι παράνομη; Ενδεχομένως οι οθωμανικές αρχές θα μπορούσαν να σταματήσουν το Λόρδο Έλγιν, αλλά δεν το έκαναν. Ενδεχομένως οι ιταλικές αρχές θα μπορούσαν να πατάξουν τη μαφία, τα εγκλήματα της οποίας συνεχίζονται για χρόνια και έχουν πολλούς μάρτυρες, αλλά δεν το έχουν κάνει ακόμη. Άραγε αυτό κάνει τη μαφία νόμιμη; Δε λέω ότι ο Έλγιν ήταν μαφιόζος, αυτό που λέω είναι πως, αν για τον ένα ή τον άλλο λόγο, δεν τον συνέλαβαν ή δεν τον απέτρεψαν, αυτό δεν αποτελεί επιχείρημα για το αν οι δραστηριότητές του ήταν νόμιμες ή όχι.

Φυσικά, γνωρίζω πολύ καλά πως ο κύριος Μακ Γκρέγκορ σαν έμπειρος και επιτυχημένος διευθυντής μουσείου πρέπει να προστατέψει με κάθε τρόπο την εικόνα του οργανισμού τον οποίο διευθύνει και τα αποκτήματα του. Εύχομαι όμως να το είχε κάνει χωρίς να προσβάλει την νοημοσύνη μας – και χωρίς να δίνει ερείσματα στους σύγχρονους αρχαιοκάπηλους.

 

Σημείωση: το αρχικό άρθρο, στους Times του Λονδίνου, βρίσκεται εδώ, αλλά είναι προσβάσιμο μόνο με συνδρομή. Ευτυχώς, μπορείτε να το διαβάσετε όλο εδώ, στο κάτω μέρος της σελίδας. Τα αποσπάσματα του πρωτοτύπου και η (δική μου) μετάφραση είναι με πλάγιους χαρακτήρες.

Για την επίσημη απάντηση της Ελληνικής Κυβέρνησης δείτε εδώ, αλλά για μια πιο άμεση και γλαφυρή απάντηση ακούστε το γνωστό ηθοποιό Stephen Fry να τα λέει ορθά-κοφτά εδώ. Α, και για όσους νομίζετε πως τουλάχιστον οι παλιοί βρετανοί ήταν σύμφωνοι με τον Έλγιν, διαβάστε την έμμετρη άποψη ενός συγχρόνου του, του Λόρδου Βύρωνα, εδώ ή σε μετάφραση, εδώ.

Advertisements

3 comments on “Σαν «δικηγόρος του διαβόλου»

  1. Κύριε Κοσκινά,  συγχαρητήρια για το πολύ εμπεριστατωμένο σας άρθρο, αλλά και για όλη την σοβαρή σας παρουσία στο διαδίκτυο. Ηθελα να σας ρωτήσω, ως ενημέρωσή μου, αν συνεργάζεστε και με διάφορους κοινωνικούς φορείς που διοργανώνουν αρχαιολογικές εκδρομές κλπ. εκδηλώσεις .Ευχαριστώ Εβη Λαλαπάνου

  2. Παράθεμα: Φωτό της εβδομάδας: Ένα εξόριστο άγαλμα | Αριστοτελης Ξεναγος

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s