Gallery

Πώς τον λεν’, πώς τον λεν’ τον ποταμό…

Πριν από λίγες μέρες το Βρετανικό Μουσείο ανακοίνωσε ότι δάνεισε ένα από τα γλυπτά του Παρθενώνα στο Μουσείο Ερμιτάζ.

Figure A, Parthenon, W Pediment, British Museum

Μορφή Α, από τη Β γωνία του Δυτικού Αετώματος του Παρθενώνα, στο Βρετανικό Μουσείο.

 .

Πολλά  γράφτηκαν και ειπώθηκαν, τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό, για την προκλητική αυτή πράξη δανεισμού ενός έργου τέχνης το οποίο αποτελεί τμήμα ενός συνόλου γλυπτών τα οποία αφαιρέθηκαν από τον Παρθενώνα πριν από 200 περίπου χρόνια.

parthenon from the NW, 1801

Ο Παρθενώνας από τα ΒΔ το 1801, με σκαλωσιές για την αφαίρεση των γλυπτών. Σχέδιο του W. Gell.

.

Εδώ θα ασχοληθώ με ένα άλλο, κατά την άποψή μου εξίσου σημαντικό θέμα, εκείνο της ταυτότητας του αγάλματος, το οποίο στο διεθνή και ελληνικό τύπο αναφέρεται ως «Ιλισσός», πράγμα που όμως είναι μάλλον ανακριβές, όπως ελπίζω να δείξω παρακάτω.

Το γλυπτό

Πρόκειται για την μορφή Α, από την αριστερή (βόρεια) γωνία του δυτικού αετώματος, που απεικονίζει ένα γυμνό ανδρικό σώμα στραμμένο προς τα νότια, προφανώς για να κοιτάξει τα όσα παριστάνονταν στο κέντρο της σύνθεσης.

Το αέτωμα

Η μορφή αυτή δεν είναι αυθύπαρκτη, αλλά μέλος ενός συντάγματος (συνόλου αγαλμάτων) το οποίο απεικονίζει τη διαμάχη της Αθηνάς με τον Ποσειδώνα για την πόλη των Αθηνών, όπως μας πληροφορεί ο αρχαίος περιηγητής Παυσανίας. Σύμφωνα με το μύθο, η διαμάχη αυτή έλαβε χώρα στην Ακρόπολη, όπου αιώνες αργότερα οι Αθηναίοι έδειχναν ακόμη τα ίχνη της τρίαινας του Ποσειδώνα και την ελιά που η Αθηνά έκανε να ξεπροβάλει από το βράχο. Στο αέτωμα απεικονιζόταν η Αθηνά, ο Ποσειδώνας, τα άρματά τους και μέλη της συνοδείας τους, τα δώρα που προσέφεραν στην πόλη, καθώς και μέλη της βασιλικής οικογένειας των Αθηνών που ήταν οι κριτές της διαμάχης.

To Δυτικό Αέτωμα του Παρθενώνα, όπως ήταν πριν το βομβαρδισμό του Μοροζίνι και τις δραστηριότητες του Έλγιν. Σχέδιο του 1674, από τον Jacques Carrey.

To Δυτικό Αέτωμα του Παρθενώνα, όπως ήταν πριν το βομβαρδισμό του Μοροζίνι και τις δραστηριότητες του Έλγιν. Σχέδιο του 1674, από τον Jacques Carrey.

.

Ποιον όμως απεικονίζει η μορφή Α, στη βόρεια άκρη του αετώματος; Με δεδομένη την έλλειψη επιγραφών ή άλλων μαρτυριών, είμαστε αναγκασμένοι να καταφύγουμε σε υποθέσεις.

Η πρώτη υπόθεση

Ορισμένοι ερευνητές πιστεύουν πως πρόκειται για κάποιο μυθικό βασιλιά της Αθήνας. Αν αυτό ισχύει προφανώς, η ταύτιση του αγάλματος με τον Ιλισσό είναι ανακριβής.

Η δεύτερη υπόθεση

Οι περισσότεροι ερευνητές υποστηρίζουν πως πρόκειται για προσωποποίηση ποταμού. Αυτή η υπόθεση ενισχύεται από το γεγονός πως παρόμοιες μορφές υπάρχουν στο ανατολικό αέτωμα του Ναού του Δία στην Ολυμπία, όπου εικονίζεται η διαμάχη του Πέλοπα με τον Οινόμαο. Σύμφωνα με την περιγραφή του Παυσανία, οι δύο μορφές στις άκρες του αετώματος απεικονίζουν τους ποταμούς Αλφειό και Κλαδέο που ρέουν στην κοιλάδα της Ολυμπίας, προσδιορίζοντας με τον τρόπο αυτό το γεωγραφικό σημείο όπου διεξήχθη ο μυθικός αγώνας. Επιπλέον, η στάση και η απόδοση της μορφής Α, με το ρέον περίγραμμα και τις μαλακές πτυχές του ιματίου, που θυμίζουν νερό που κυλά, συνάδουν με την ερμηνεία της μορφής ως απεικόνιση της προσωποποίησης ενός ποταμού. Ποιου ποταμού όμως;

Οι ποταμοί Αλφειός και Κλαδέος, από το Αέτωμα του Ναού του Δία στην Ολυμπία. Από το βιλίο "Ολυμπία" (B. Ashmole, N. Γιαλούρης)

Οι ποταμοί Αλφειός και Κλαδέος, από το Αέτωμα του Ναού του Δία στην Ολυμπία. Από το βιλίο «Ολυμπία» (B. Ashmole, N. Γιαλούρης)

.

Οι ποταμοί της Αθήνας

Στην περιοχή της Αθήνας ρέουν τρεις κύριοι ποταμοί: ο Κηφισσός, που είναι ο μεγαλύτερος, ο Ηριδανός, που περνά μέσα από το κέντρο της πόλης και ο Ιλισσός που περνά μπροστά από το Καλλιμάρμαρο. Οι δύο πρώτοι βρίσκονται στα βόρεια της Ακρόπολης, ενώ ο τρίτος περνά νότια του Ιερού Βράχου.

Τοπογραφικό σχέδιο της Αρχαίας Αθήνας και του Πειραιά. Με γαλάζιο χρώμα διακρίνονται οι τρεις κύριοι ποταμοί της αρχαίας πόλης, Κηφισός, Ιλισσός και Ηριδανός. Από εδώ.

Τοπογραφικό σχέδιο της Αρχαίας Αθήνας και του Πειραιά. Με γαλάζιο χρώμα διακρίνονται οι τρεις κύριοι ποταμοί της αρχαίας πόλης, Κηφισός, Ιλισσός και Ηριδανός. Από εδώ.

.

Η τελική υπόθεση

Αν δεχτούμε πως η μορφή Α είναι ποτάμια θεότητα, τότε είναι λογικό να υποθέσουμε πως η τοποθέτησή της θα αντιστοιχούσε με τη θέση των ποταμών στην τοπογραφία της Αθήνας, σε σχέση με την Ακρόπολη. Σε αυτή την περίπτωση, η μορφή Α θα πρέπει να απεικονίζει είτε τον Κηφισσό είτε τον Ηριδανό. Προσωπικά τείνω προς τον Κηφισσό, που είναι ο μεγαλύτερος. Πρόκειται για υπόθεση που ενισχύεται από το γεγονός ότι στην άλλη άκρη του αετώματος βρίσκονται δύο αντίστοιχες μορφές, μια ανδρική και μια γυναικεία, που συνήθως ερμηνεύονται ως ο Ιλισσός και η Καλλιρρόη.

Σχεδιαστική αποτύπωση των γλυπτών που σώζονται από το Δυτικό Αέτωμα, με αναπαράσταση των μελών που λείπουν, Μ. Cox, Νέο Μουσείο Ακροπόλεως.

Σχεδιαστική αποτύπωση των γλυπτών που σώζονται από το Δυτικό Αέτωμα, με αναπαράσταση των μελών που λείπουν, Μ. Cox, Νέο Μουσείο Ακροπόλεως.

.

Έχει σημασία;

Πιθανώς όχι. Αλλά τα αγάλματα αυτά τοποθετήθηκαν στις άκρες του Αετώματος για να προσδιορίσουν γεωγραφικά την Ακρόπολη, ως το χώρο όπου έγινε η μυθική διαμάχη. Η στάση της μορφής, η στροφή της προς τα αριστερά, ακόμη και η ίδια της η ύπαρξη, όλα έχουν άμεση σχέση με το πού βρισκόταν το γλυπτό και το τι βρισκόταν γύρω του. Το άγαλμα αυτό δε θα είχε τη μορφή που βλέπουμε τώρα αν δεν έπρεπε να προσαρμοστεί στο στενό και δύσκολο χώρο της γωνίας του αετώματος. Δε θα ήταν στραμμένο κατ’ αυτό τον τρόπο αν δε βρισκόταν στην άκρη μιας σύνθεσης, παρακολουθώντας τα όσα γίνονταν στο κέντρο της.

Το γλυπτό αυτό ποτέ δε φτιάχτηκε για να στέκει αυθύπαρκτο και η θέασή του ως τέτοιο, μολονότι αναγνωρίζει την καλλιτεχνική του αξία, το αποστερεί από το βαθύτερο νόημά του και το λόγο της ύπαρξής του. Το να βλέπεται μόνο του το γλυπτό θα ήταν ένας αναγκαίος συμβιβασμός μόνο αν η προέλευσή του ήταν άγνωστη ή αν δεν υπήρχε η δυνατότητα να εκτεθεί στον αρχικό του χώρο. Σήμερα αυτό δεν ισχύει. Το άγαλμα θα έπρεπε να βρίσκεται στον τόπο όπου δημιουργήθηκε, σε επικοινωνία με τα άλλα γλυπτά του συνόλου στο οποίο ανήκε αλλά και με το χώρο που του δίνει όχι μόνο νόημα αλλά και όνομα.

Σημείωση: χρησιμοποιώ ενεστώτα και όχι αόριστο για τους ποταμούς γιατί, μολονότι σήμερα δεν τους βλέπουμε στο μεγαλύτερο τμήμα τους, υπάρχουν και ρέουν κάτω από τους δρόμους της πόλης.

Advertisements

One comment on “Πώς τον λεν’, πώς τον λεν’ τον ποταμό…

  1. Παράθεμα: Φωτό της εβδομάδας: Ένα εξόριστο άγαλμα | Αριστοτελης Ξεναγος

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s