Gallery

Η εκστρατεία της Καλλίπολης και η Ελλάδα

Ξαφνικά, το Σαββατοκύριακο, η Αθήνα πλημμύρισε από τουρίστες με αυτοκόλλητα «Gallipolis tour». Τι έγινε τελικά στην Καλλίπολη και γιατί είναι τόσο σημαντικό, που τα δισέγγονά τους έρχονται από την άλλη άκρη της γης για προσκύνημα στα λίγα ίχνη της εκστρατείας που έχουν μείνει στη χώρα μας; Ποια η σχέση της Ελλάδας με την επιχείρηση των συμμάχων στη χερσόννησο;

Πριν από έναν αιώνα, στις 25 Απριλίου 1915, τα μέλη της «εγκάρδιας συμμαχίας» (Entente cordiale) ξεκίνησαν την επιχείριση κατάληψης της χερσοννήσου της Καλλίπολης[1].  Σκοπός της εκστρατείας ήταν η κατάληψη των Οθωμανικών οχυρών που έλεγχαν τα Δαρδανέλλια και εμπόδιζαν το Βρετανικό στόλο να εξουδετερώσει τις νάρκες που έκλειναν τα στενά. Αφού καθάριζε τις νάρκες, ο Βρετανικός στόλος θα κατέπλεε στην Κωνσταντινούπολη, όπου η παρουσία του θα υποχρέωνε το Σουλτάνο σε συνθηκολόγηση και την αποχώρηση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από τον πόλεμο (προς μεγάλη ανακούφιση των συμμάχων).

Δυστυχώς, τα πράγματα δεν πήγαν ακριβώς όπως προέβλεπαν τα επιτελικά σχέδια των συμμάχων. Τα αποβατικά σώματα, αντί να επιτύχουν τους στόχους τους άμεσα και γρήγορα, όπως αναμενόταν, καθηλώθηκαν από τις αντίπαλες δυνάμεις. Ως αποτέλεσμα, η επιχείρηση μετατράπηκε σε άλλο ένα μέτωπο του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου, όπου  εκατοντάδες χιλιάδες άντρες έζησαν τον εφιάλτη του πολέμου των χαρακωμάτων και δεκάδες χιλιάδες από αυτούς θυσιάστηκαν[2]. (Η παρατεταμένη και πολύνεκρη μάχη έχει αφήσει τα ίχνη της σε ολόκληρη τη χερσόννησο και γύρω από αυτή – ο εντοπισμός και η χαρτογράφησή τους αποτέλεσε αντικείμενο πρόσφατης αρχαιολογικής έρευνας.)

Στρατιώτες του Στρατιωτικού Σώματος Αυστραλών και Νεοζηλανδών σε χαράκωμα της Καλλίπολης. Από εδώ.

Στρατιώτες του Στρατιωτικού Σώματος Αυστραλών και Νεοζηλανδών σε χαράκωμα της Καλλίπολης. Από εδώ.

.

Για πολλούς ανθρώπους, ιδιαίτερα Αυστραλούς και Νεοζηλανδούς, η Καλλίπολη αποτελεί ένα χώρο ηρωισμού και αυτοθυσίας, όπου δεκάδες χιλιάδες νέοι θυσιάστηκαν χωρίς λόγο υπό τις διαταγές «ανίκανων» Βρετανών αξιωματικών[3]. Η εικόνα του θρασύ και ανυπότακτου ΑΝΖΑC[4] που μάχεται ηρωικά υπερασπιζόμενος τους συντρόφους του, αποτελεί μέρος της εικόνας που έχουν οι κάτοικοι των δύο αυτών χωρών για τον εαυτό τους (η οποία ενισχύθηκε από την ταινία «Καλλίπολη»).  Οι απώλειες στην Καλλίπολη είχαν τεράστιο αντίκτυπο για τα δύο νεαρά έθνη, καθώς εκπροσωπούσαν, αναλογικά, πολύ μεγάλο ποσοστό του μικρού τους πληθυσμού[5]. Η μάχη ήταν επίσης η πρώτη μεγάλη σύρραξη στην οποία συμμετείχαν στη σύντομη ιστορία τους. Αυτός είναι και ο λόγος που τα γεγονότα της Καλλίπολης έχουν τόσο ιδιαίτερη θέση στην ιστορία της Αυστραλίας και της Νέας Ζηλανδίας, και γι αυτό τα εγγόνια και τα δισέγγονά τους διασχίζουν την υφήλιο για να κάνουν προσκύνημα στους χώρους της αυτοθυσίας των προγόνων τους.

Προς τα τέλη του 1915, ήταν προφανές πως η επιχείριση ήταν καταδικασμένη. Τελικά, το Δεκέμβριο, λήφθηκε η απόφαση της αποχώρησης των στρατευμάτων. Η χωρίς απώλειες αποχώρηση, κρυφά για να μην κινήσουν την προσοχή των Οθωμανικών δυνάμεων, ήταν, αναμφίβολα, το πιο επιτυχημένο τμήμα ολόκληρης της εκστρατείας.

Γιατί όμως απέτυχε;

Ποιοι ήταν οι λόγοι για την παταγώδη αποτυχία της εκστρατείας, παρά τη γενναιότητα και αυτοθυσία των στρατιωτών;

Ένας από τους λόγους, ήταν ότι η επιχείριση δεν έγινε αιφνιδιαστικά. Οι Οθωμανοί είχαν προειδοποιηθεί από έναν προηγούμενο συμμαχικό βομβαρδισμό των οχυρών στην είσοδο των στενών. Λίγο αργότερα, ο συμμαχικός στόλος επιχείρισε να περάσει τα στενά και απέτυχε – οι τούρκοι θεωρούν τη μέρα της απόπειρας, 18 Μαρτίου 1915, ως έναρξη της μάχης της Καλλίπολης, η οποία εορτάζεται μέχρι σήμερα ως σημαντική νίκη.

Εφόσον δε μπορούσαν να περάσουν τα στενά, οι σύμμαχοι δεν είχαν άλλη επιλογή από το να επιτεθούν στα Οθωμανικά οχυρά διά ξηράς. Τα σχέδια όμως της επιχείρισης καταρτίστηκαν βιαστικά, με βάση λανθασμένες πληροφορίες για το αξιόμαχο των Οθωμανικών στρατευμάτων και ελλιπείς χάρτες. Ένα τυπικό παράδειγμα είναι ότι οι ΑΝΖΑC αποβιβάστηκαν σε λάθος παραλία και απέτυχαν να καταλάβουν τους στρατιωτικούς στόχους της πρώτης ημέρας λόγω των απότομων και δύσβατων λόφων που βρήκαν ακριβώς μπροστά τους.

Δυνάμεις του ΑΝΖΑC σε παραλία της Καλλίπολης. Βιβλιοθήκη Alexander Turnbull. Aπό εδώ.

Δυνάμεις του ΑΝΖΑC σε παραλία της Καλλίπολης. Βιβλιοθήκη Alexander Turnbull. Aπό εδώ.

.

Ο ανεφοδιασμός αποτέλεσε μεγάλο πρόβλημα καθ’ όλη τη διάρκεια της εκστρατείας. Μέσα στη ζέστη του καλοκαιριού το νερό ήταν το μεγαλύτερο πρόβλημα. Τόσο αυτό, όσο και τα άλλα εφόδια έπρεπε να μεταφερθούν στους μάχιμους από τα νησιά Ίμβρο και Λήμνο. Στη Λήμνο (που απείχε ογδόντα ναυτικά μίλια από την Καλλίπολη), η χώρα μας είχε παραχωρήσει στους συμμάχους το λιμάνι του Μούδρου – εκεί είχε στηθεί και το συμμαχικό νοσοκομείο. Για να μεταβούν στον προορισμό τους, τα μεταγωγικά έπρεπε να επιβιώσουν από τις συνεχείς επιθέσεις των γερμανικών υποβρυχίων και τα Οθωμανικά πυροβόλα. Οι απώλειές τους ήταν μεγάλες και οι ασθένειες, λόγω έλλειψης νερού, κόστισαν πολλές ζωές.

Βέβαια, παρά την κακή προετοιμασία, το δύσβατο του εδάφους και το πρόβλημα του ανεφοδιασμού, οι σύμμαχοι ίσως να τα είχαν καταφέρει αν δεν είχαν συναντήσει μπροστά τους μια αξιόμαχη δύναμη. Όμως, υπό την καθοδήγηση του Αντισυνταγματάρχη Μustafa Kemal (που αργότερα έγινε γνωστός ως Atatürk) ο Οθωμανικός στρατός, βοηθούμενος και από την πλεονεκτική του θέση, πρόβαλλε σθεναρή και επιτυχημένη αντίσταση, μολονότι υπέστη και αυτός βαρύτατες απώλειες.

Το αποτέλεσμα

Η αποτυχία των συμμαχικών δυνάμεων αποτέλεσε μια συντριπτική ήττα σε κάθε επίπεδο. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία παρέμεινε στον πόλεμο στο πλευρό της Γερμανίας, προκαλώντας προβλήματα τόσο στην έξοδο των Ρώσων από τη Μαύρη Θάλασσα όσο και στα Βρετανικά συμφέροντα στη Μέση Ανατολή  (θυμηθείτε το Λώρενς της Αραβίας). Η σταδιοδρομία του εμπνευστή και υποστηρικτή του σχεδίου, Λόρδου Γουίνστον Τσώρτσιλ, Πρώτου Λόρδου της Αρχιναυαρχίας της Βρετανικής Αυτορκατορίας, υπέστη επίσης σοβαρό πλήγμα.

Τα ελληνικά σχέδια

Αυτό που ελάχιστοι γνωρίζουν είναι ότι ο Τσώρτσιλ δεν ήταν ο πρώτος που είχε σκεφτεί την κατάληψη της Καλλίπολης από ξηρά. Δυο χρόνια νωρίτερα, το Ελληνικό γενικό επιτελείο και η ελληνική πολιτική ηγεσία είχαν επεξεργαστεί ένα παρόμοιο σχέδιο, με σκοπό να ανακόψουν την επιθετική πολιτική της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στο Αιγαίο, μετά τις απώλειες που είχε υποστεί κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών πολέμων.

Το ελληνικό θωρακισμένο καταδρομικό Αβέρωφ, καταπλέει στην Κωνσταντινούπολη το 1918. Κάπως έτσι θα πρέπει να φαντάζονταν την κατάληξη της εκστρατείας στο Ελληνικό Επιτελείο. Από εδώ.

Το ελληνικό θωρακισμένο καταδρομικό Αβέρωφ, καταπλέει στην Κωνσταντινούπολη το 1918. Κάπως έτσι θα πρέπει να φαντάζονταν την κατάληξη της εκστρατείας στο Ελληνικό Επιτελείο. Από εδώ.

.

Τα άλλα σχέδια που είχαν προταθεί ήταν:

  1. Κατάληψη διαφόρων θέσεων κατά μήκος της ακτής της Μ. Ασίας,
  2. Απόβαση του συνόλου του Ελληνικού Στρατού στη Μικρά Ασία,
  3. Διενέργεια αποκλειστικά ναυτικού πολέμου ενάντια σε Οθωμανικούς στόχους (όπως βομβαρδισμό της Βηρυττού, του σιδηροδρομικού κόμβου της Αλεξανδέττας και επιδρομές σε στόχους των μικρασιατικών ακτών).

Από όλα αυτά τα σχέδια, εκείνο που προκρίθηκε ήταν αυτό της απόβασης στη χερσόννησο της Καλλίπολης γιατί θεωρήθηκε πως ήταν το μόνο που είχε πιθανότητες επιτυχίας, ενώ ταυτόχρονα θα επέφερε τα λιγότερα προβλήματα στους ελληνικούς πληθυσμούς που κατοικούσαν στη Μικρά Ασία. Το σχέδιο (που θεωρούσε επαρκή για την κατάληψη της χερσοννήσου και τον έλεγχο της περιοχής την αποστολή ενός ή δύο σωμάτων στρατού) είχε λάβει την έγκριση τόσο του Βασιλιά Κωνσταντίνου, όσο και του Πρωθυπουργού Ε. Βενιζέλου. Με λίγα λόγια, οι έλληνες είχαν την πεποίθηση πως θα ήταν δυνατό να επιτύχουν αυτό που, δύο χρόνια αργότερα, οι υπέρτερες δυνάμεις των συμμάχων απέτυχαν να καταφέρουν.

Παρόλα αυτά, η απόκτηση των θωρηκτών «Κιλκίς» και «Λήμνος» από τις ΗΠΑ ενίσχυσε το ελληνικό ναυτικό στο Αιγαίο, με αποτέλεσμα η επιχείριση αυτή να αναβληθεί επ’ αόριστον[6]. Ωστόσο, το σχέδιο της απόβασης συνέχισε να επικαιροποιείται, με βάση νέες πληροφορίες.

Οι διαπραγματεύσεις

Πριν την απόβαση των συμμάχων στην Καλλίπολη, πραγματοποιήθηκαν εντατικές διαπραγματεύσεις μεταξύ Βρετανών και Ελλήνων. Οι βρετανοί επεδίωκαν να εξασφαλίσουν τη συνδρομή της Ελλάδας, όχι μόνο με τη μορφή παραχώρησης λιμανιών και βάσεων,  όπως το λιμάνι του Μούδρου στη Λήμνο, αλλά και μέσω της συνδρομής του ελληνικού στρατού και ναυτικού. Οι ελληνικές χερσαίες δυνάμεις θα έκαναν απόβαση στη χερσόννησο, ενώ οι στολίσκοι των αντιτορπιλλικών, που μόλις είχε αποκτήσει η ελληνική πλευρά, θα συνόδευαν τις νηοπομπές των συμμάχων.

Το θωρηκτό Λήμνος (με την τορπιλλάκατο Δάφνη) το 1919 στην Κωνσταντινούπολη. Από εδώ.

Το θωρηκτό Λήμνος (με την τορπιλλάκατο Δάφνη) το 1919 στην Κωνσταντινούπολη. Από εδώ.

.

Η προφητεία του Μεταξά

Είναι γνωστό πως ο έλληνας πρωθυπουργός, Ε. Βενιζέλος, θεωρούσε μοναδική επιλογή της Ελλάδας την έξοδό της στον πόλεμο στο πλευρό των δυνάμεων της Αντάντ. Τηλεγράφησε μάλιστα στον Τσώρτσιλ, υποσχόμενος την αποστολή τριών ελληνικών μεραρχιών στην Καλλίπολη. Ωστόσο, όταν ζήτησε από τον αρχηγό του Γενικού Επιτελείου, στρατηγό Ι. Μεταξά, να καταρτιστεί ένα επιχειρησιακό σχέδιο, ο τελευταίος αρνήθηκε[7]. Όπως εξήγησε αργότερα στον Βρετανό Στρατιωτικό Ακόλουθο στην Αθήνα, Aντισυνταγματάρχη Cunninghame «Το σχέδιο [της απόβασης στην Καλλίπολη] ήταν, κατά τη γνώμη του, μη πραγματοποιήσιμο, εκτός εάν πετύχαινε με την πρώτη˙ η αδυναμία ελιγμών θα οδηγούσε σε παράταση [της επιχείρισης], οπότε θα απαιτούνταν συνεχείς ενισχύσεις από την Ελλάδα, που τελικά θ’ αναγκαζόταν να αποστείλει κι άλλες μονάδες, τις οποίες δε διέθετε. Πίστευε ακράδαντα ότι από τη στιγμή που θα κινητοποιούνταν οι τούρκοι, η εκστρατεία θα είχε μεγάλες πιθανότητες αποτυχίας και ελάχιστες επιτυχίας.»[8]

Είναι εκπληκτικό το ότι ο Μεταξάς κατόρθωσε, μέσα σε λίγες λέξεις, να συνοψίσει την πορεία και την τελική έκβαση της εκστρατείας στην Καλλίπολη, μήνες πριν την έναρξή της. Δεν είναι γνωστό κατά πόσο οι ακριβέστατες προβλέψεις του Μεταξά οφείλονταν σε πληροφορίες τις οποίες διέθετε ο ελληνικός στρατός και τις οποίες δεν κατόρθωσαν να αποκτήσουν οι Βρετανοί (όπως έχει υποστηριχθεί).[9]

Αξιωματικοί του ελληνικού στρατού το 1913. Ο Μεταξάς είναι ο δεύτερος από αριστερά. Από εδώ.

Αξιωματικοί του ελληνικού στρατού το 1913. Ο Μεταξάς είναι ο δεύτερος από αριστερά. Από εδώ.

.

Οι διαπραγματεύσεις αποτυγχάνουν

Πολλοί άλλοι λόγοι απέτρεψαν τελικά τη συμμετοχή της Ελλάδας στις συμμαχικές επιχειρήσεις, όπως η γνωστή γερμανοφιλία του Βασιλιά Κωνσταντίνου και άλλα, πολύπλοκα ζητήματα πολιτικής και στρατηγικής φύσης, όπως το ενδεχόμενο της εισόδου της Βουλγαρίας στον πόλεμο. Ένας άλλος αποτρεπτικός παράγοντας ήταν ότι μια ανοιχτή εμπλοκή της Ελλάδας θα είχε ως αποτέλεσμα τη διάπραξη αντιποίνων ενάντια στους ελληνικούς πληθυσμούς της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Έτσι οι διαπραγματεύσεις απέτυχαν και η συμμετοχή της Ελλάδας περιορίστηκε στην παραχώρηση του αγκυροβολίου του Μούδρου, στη Λήμνο. Η αποτυχία των διαπραγματεύσεων οδήγησε σε παραίτηση του Βενιζέλου, πράγμα το οποίο αποτέλεσε το πρώτο βήμα του εθνικού διχασμού που τόσο θα ταλαιπωρούσε τη χώρα αργότερα.

Ο Ε. Βενιζέλος με τον Βασιλιά Κωνσταντίνο κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών πολέμων. Από εδώ.

Ο Ε. Βενιζέλος με τον Βασιλιά Κωνσταντίνο κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών πολέμων. Από εδώ.

.

Τα ίχνη της εκστρατείας στην Ελλάδα

Μπορεί η Ελλάδα να μη συμμετείχε ενεργά στην εκστρατεία της Καλλίπολης, τα ίχνη της όμως είναι ακόμη ορατά στο έδαφός της. Τα πιο γνωστά είναι τα συμμαχικά νεκροταφεία της Λήμνου (στο Μούδρο και το Πορτιανού), καθώς και το Βρετανικό νεκροταφείο της Σύρου.

Το συμμαχικό νεκροταφείο στο Πορτιανού της Λήμνου. Από εδώ.

Το συμμαχικό νεκροταφείο στο Πορτιανού της Λήμνου. Από εδώ.

Το Βρετανικό νεκροταφείο της Σύρου. Από εδώ.

Το Βρετανικό νεκροταφείο της Σύρου. Από εδώ.

Το ΒΑ Αιγαίο. Σημειώνονται τα βασικά σημεία της εκστρατείας και τα συμμαχικά νεκροταφεία που φιλοξενούν θύματά της. Μπορείτε να εξερευνήσετε το χάρτη εδώ.

Το ΒΑ Αιγαίο. Σημειώνονται τα βασικά σημεία της εκστρατείας και τα συμμαχικά νεκροταφεία που φιλοξενούν θύματά της. Μπορείτε να εξερευνήσετε το χάρτη εδώ.

.

———————————————————————————–

[1] Από την ομώνυμη ελληνική πόλη που ιδρύθηκε τον 5ο αιώνα π.Χ. Θα τη βρείτε στους τουρκικούς χάρτες με το όνομα Gelibolu.

[2] Ο ακριβής αριθμός των θυμάτων είναι άγνωστος και υπό διένεξη. Μπορείτε να δείτε μερικές εκτιμήσεις εδώ, εδώ κι εδώ.

[3] Αυτό δεν είναι εντελώς σωστό, καθώς οι αξιωματικοί των Αυστραλών και Νεοζηλανδών ήταν ομοεθνείς τους. Όσο για την ικανότητα των αξιωματικών του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου γενικότερα, οι οποίοι θυσίασαν χιλιάδες ζωές επιμένοντας να εφαρμόζουν ξεπερασμένες στρατηγικές την εποχή των αερίων και των πολυβόλων, αυτό είναι ένα μεγάλο θέμα στο οποίο δε θα επεκταθώ.

[4] Αρχικά που σημαίνουν Australian and New Zealand Army Corps (Στρατιωτικό Σώμα Αυστραλών και Νεοζηλανδών). Το όνομα καθιερώθηκε και μέχρι σήμερα δηλώνει τους μάχιμους από τις δύο πρώην βρετανικές αποικίες.

[5] Οι απώλειες των αγγλογάλλων στην Καλλίπολη ήταν αριθμητικά περισσότερες, αλλά εκπροσωπούσαν μικρότερο ποσοστό του πληθυσμού τους. Επιπλέον, ωχριούσαν μπροστά στις τρομακτικές απώλειες που υπέστησαν σε άλλα μέτωπα, όπως το Somme και το Verdun.

[6] Fotakis, Z., Greek Naval Strategy and Policy, 1910-1919, New York, 2005.

[7] Όπ. π.

[8] TNA (PRO), ADM 116/1437B, The Dardanelles Commission, Sixty-First Day, 13 March 1917, Examination of Lieutenant Colonel Cunninghame, p. 1150.

[9] Chasseaud, P. και Doyle, P., Grasping Gallipoli: Terrain, Maps and Failure at the Dardanelles1915, Staplehurst, 2015, Spellmount Ltd., (από απόσπασμα στο Διαδίκτυο).

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s