Gallery

Ο Μινώταυρος δεν ήταν μόνο μύθος

Ένας από τους πιο γνωστούς μύθους παγκοσμίως είναι εκείνος του Μίνωα, του Μινώταυρου και του Θησέα.Theseus kills the Minotaur

Ο μύθος αυτός ενέπνευσε πολλούς  αρχαίους ποιητές και καλλιτέχνες και συνεχίζει να συγκινεί ακόμα και σήμερα. Ο τρόμος του λαβύρινθου και του ανθρωποφάγου τέρατος από τη μια, και ο ηρωισμός  του Θησέα από την άλλη αποτελούν ένα δυνατό συνδυασμό.

Μύθος και ανασκαφικά δεδομένα

Ο μύθος είχε σίγουρα επηρεάσει και τον ανασκαφέα της Κνωσού, Σερ Αρθουρ Έβανς, ο οποίος είχε διαβάσει το μύθο όταν ήταν παιδί.

Αυτό φαίνεται ξεκάθαρα από τις ανασκαφικές του σημειώσεις στις οποίες πολλές φορές ερμηνεύει τα ευρήματα του με βάση τον μύθο και τους πρωταγωνιστές του. Π.χ. σε μια από τις πρώτες διαλέξεις του, ο Έβανς ανέφερε «Είναι πλέον σχεδόν αναμφίβολο πως αυτό το τεράστιο κτίριο με τους λαβυρινθώδεις διαδρόμους, τα δαιδαλώδη περάσματα, το συνοθύλευμα μικρών δωματίων και τις ατέλειωτες σειρές αποθηκών που καταλήγουν σε αδιέξοδα, ήταν στην πραγματικότητα αυτό που η παράδοση αργότερα ανέφερε ως Λαβύρινθο, ο χώρος όπου κατοικούσε ο διαβόητος Μινώταυρος.»[1] Ακόμα και η ονομασία που έδωσε στον μινωικό  πολιτισμό είναι άμεσα εξαρτημένη από τον μύθο.

Στις ανασκαφές του, ο Έβανς βρήκε άφθονες απεικονίσεις ταύρων σε τοιχογραφίες αλλά και σε έργα μικροτεχνίας, κάτι που απέδειξε την σημασία που είχε το ζώο αυτό τόσο για την οικονομία όσο και στην θρησκεία των κατοίκων της Κρήτης. Ωστόσο δεν βρήκε αποδείξεις ή έστω ενδείξεις ότι στο ανάκτορο της Κνωσού γινόταν κάτι μακάβριο, όπως ανθρωποθυσίες (όπως φαίνεται να υποδηλώνει ο μύθος) και σίγουρα δεν βρήκε το Μινώταυρο.

Minoan vessel shaped as a bull's head, Crete

Μινωικό ρυτό σε σχήμα κεφαλής ταύρου. Κρήτη, μουσείο Ηρακλείου.

Αντίθετα η εικόνα που διαμόρφωσε για το μινωικό πολιτισμό ήταν εντελώς αντίθετη. Τα ευρήματα πρόδιδαν έναν πολιτισμό εκλεπτυσμένο, ειρηνικό που τον χαρακτήριζε η αγάπη για την φύση. 

Σήμερα όμως είμαστε σε θέση να επανεξετάσουμε αυτή την εικόνα και να επιβεβαιώσουμε ότι ο Μινώταυρος ήταν κάτι παραπάνω από μύθος.

Ίχνη ανθρωποθυσιών στην Κρήτη

Τη δεκαετία του 1980, δύο ανασκαφές έριξαν νέο φως στο θέμα.

Η πρώτη ήταν στα Ανεμόσπηλια, στη βόρεια πλαγιά του όρους Γιούχτα, πολύ κοντά στην Κνωσό, όπου ο Γιάννης Σακελαράκης και η Έφη Σαπουνά-Σακελλαράκη ανακάλυψαν ιερό με τέσσερα δωμάτια. Σ’ ένα από αυτά βρέθηκαν οι σκελετοί τριών ατόμων, ενός άνδρα 35-40 ετών, μιας γυναίκας περίπου 28 ετών και ενός νέου 18 ετών. Ο τελευταίος είχε και το μεγαλύτερο ενδιαφέρον, καθώς ο σκελετός του βρέθηκε πάνω σε ένα είδος πέτρινης τράπεζας, σε τέτοια στάση, ώστε ήταν προφανές πως ήταν δεμένος. Ανάμεσα στα οστά του βρέθηκε ένα μπρούτζινο εγχειρίδιο. Το εύρημα ερμηνεύθηκε ως ανθρωποθυσία, καθώς η ιατροδικαστική εξέταση έδειξε ότι ο νεαρός είχε πεθάνει από αιμορραγία, σε αντίθεση με τα άλλα δύο πρόσωπα, που σκοτώθηκαν κατά την κατάρρευση  του κτιρίου από σεισμό.  Σύμφωνα με τους ανασκαφείς, η τελετή της ανθρωποθυσίας έγινε προς εξιλασμό των θεών για την αποτροπή κάποιας φυσικής καταστροφής, πιθανότατα του σεισμού, που όμως τελικά συνέβη, καταστρέφοντας το ιερό  και σκοτώνοντας τους ιερείς. Πρόκειται μάλλον για τον ίδιο σεισμό που κατέστρεψε το ανάκτορο της Κνωσσού στο τέλος της Μεσομινωικής ΙΙ (γύρω στο 1700 π.Χ.)

finds from Anemospilia, Crete

Ευρήματα από τα Ανεμόσπηλια – σε πρώτο πλάνο το εγχειρίδιο που βρέθηκε ανάμεσα στα οστά του νέου.

Ενστάσεις βέβαια υπήρξαν από την αρχή γι αυτή την ερμηνεία και μέχρι σήμερα έχουν διατυπωθεί διαφορετικές ερμηνείες, όπως ότι στο ιερό γινόταν η προετοιμασία των νεκρών πριν από την ταφή τους στο νεκροταφείο στο Φουρνί στις Αρχάνες.

Λίγο αργότερα, νέο ανασκαφικό εύρημα προστέθηκε στις ενδείξεις ότι η ανθρωποθυσία και ο κανιβαλισμός δεν ήταν άγνωστα στους Μινωίτες. Στην ίδια την Κνωσσό, σε απόσταση μόλις μερικών εκατοντάδων μέτρων από το ανάκτορο, στο υπόγειο μιας οικίας  κοντά στην Βασιλική Οδό αποκαλύφθηκε σωρός 327 οστών. Τα οστά, χρονολογούνται στην Υστερομινωική ΙΒ (δηλαδή γύρω στο 1500 με 1450 π.Χ.) και, μετά την ανθρωπολογική ανάλυση, αποδείχτηκε ότι προέρχονταν από τέσσερα παιδιά μεταξύ 8 και 12 χρονών. Μαζί τους βρέθηκαν και οστά προβάτου, που έφεραν ίχνη κοπής από μαχαίρι. Ίχνη από επεξεργασία με μαχαίρι είχαν και πολλά από τα ανθρώπινα οστά, ενώ σε διπλανό χώρο βρέθηκε ένας πίθος μέσα στον οποίο βρέθηκαν επίσης ανθρώπινα οστά μαζί με θαλάσσια όστρακα και υπολείμματα σαλιγκαριών. Τα στοιχεία αυτά θεωρήθηκαν ένδειξη κανιβαλισμού, χωρίς να είναι ξεκάθαρο αν πρόκειται για τελετουργική θυσία και κατανάλωση ή για λύση απελπισίας στα πλαίσια κάποιας επισιτιστικής κρίσης. Εξάλλου η Υστερομινωική ΙΒ θεωρείται ως περίοδος της κατάρρευσης ή μετασχηματισμού του Μινωικού πολιτισμού.

Πιο πρόσφατα, το 2012, και τρίτο εύρημα προστέθηκε στο κατάλογο των ανθρωποθυσιών. Στην πόλη των Χανίων, ανασκάπτονται τα τελευταία χρόνια σε οικόπεδα της παλιάς πόλης τα υπολείμματα της μινωικής πόλης και του ανακτόρου. Όπως προκύπτει από τα ευρήματα και από τα αρχεία πινακίδων γραμμικής Α και γραμμικής Β, το κέντρο αυτό ήταν ένα από τα σημαντικότερα του νησιού και ταυτίζεται με την αρχαία Κυδωνία.

Minoan house, Kydonia, Chania, Crete

Ερείπια μινωικών οικιών από την αρχαία Κυδωνία. Λόφος Καστέλι, Χανιά.

Σε ανασκαφή στην οδό Κατρέ, στο λόφο Καστέλι, σε χώρο που  ανήκε στο ανακτορικό συγκρότημα του 14ου-13ου αιώνα, βρέθηκε κατασκευή η οποία ερμηνεύτηκε ως βωμός. Γύρω από αυτή βρέθηκαν σε απόθεση οστά ζώων, κέρατα αιγάγρων και απανθρακωμένοι καρποί. Βρέθηκαν όμως και τα οστά ενός κοριτσιού, πιθανώς 14 χρονών, τα οποία είχαν αποτεθεί με τον ίδιο τελετουργικό τρόπο όπως και των ζώων. Σε αυτή την περίπτωση, οι ανασκαφείς ήταν επιφυλακτικοί, αν και τα στοιχεία  δείχνουν ότι πρόκειται για ανθρωποθυσία και μάλιστα για ανθρωποθυσία της οποίας αναφορά μπορεί να έχουμε και στην μυθολογία. Σύμφωνα με τον μύθο του βασιλιά Κύδωνα, ιδρυτή της Κυδωνίας, ο βασιλιάς αναγκάστηκε να θυσιάσει την κόρη του Ευλίμενη για να σωθεί από τοπικές εξεγέρσεις.

P1590284

Ανεσκαμμένες Μινωικές θέσεις στο λόφο Καστέλι στα Χανιά. Με κόκκινο σημειώνεται το οικόπεδο στο οποίο βρέθηκαν τα ίχνη ανθρωποθυσίας.

Το πιο πρόσφατο εύρημα

Τα τελευταία τριάντα χρόνια η αρχαιολογική έρευνα στην Κρήτη απέδωσε τρεις περιπτώσεις ανθρωποθυσιών και κανιβαλισμού, από τρεις διαφορετικές περιόδους της Εποχής του Χαλκού. Η σημασία αυτών των ευρημάτων μπορεί να είναι ακόμα ανοικτή σε διαφορετικές ερμηνείες, όμως ένα πρόσφατο εύρημα φαίνεται ότι μας φέρνει πιο κοντά στην αλήθεια.

Τα τελευταία χρόνια γίνονται εκτεταμένες αναστηλωτικές εργασίες στο ανάκτορο της Κνωσσού για να αντιμετωπιστούν οι φθορές στις αναστηλώσεις του Εβανς. Κατά την διάρκεια αυτών των εργασιών στην δυτική πτέρυγα του ανακτόρου και πολύ κοντά στον χώρο όπου ο Εβανς είχε ανασκάψει τους αποθέτες των ιερών, ανακαλύφθηκε ένας άλλος αποθέτης, κάτω από μεταγενέστερο τοίχο. Ο χώρος είχε διαφύγει την προσοχή του Έβανς και του συνεργάτη του, Μακένζι, κάτι που δεν προκαλεί έκπληξη, αφού είναι γνωστό πόσο ταχύτατα ανασκάφτηκε η Κνωσσός.

West wing of the palace of Knosos, Crete

Γενική άποψη της Δυτικής πτέρυγας του Ανακτόρου της Κνωσού.

Η ανασκαφική έρευνα του χώρου αυτού, η οποία έγινε με κάθε μυστικότητα, απέδωσε μεγάλο αριθμό κινητών ευρημάτων αλλά και οστεολογικού υλικού. Η ανάλυση του υλικού αυτού βρίσκεται σε αρχικό στάδιο και έχει ανατεθεί στο εργαστήριο Fitch  της Βρετανικής Σχολής στην Αθήνα. Φαίνεται ότι μεγάλο μέρος αυτού του υλικού ανήκει σε άγνωστο αριθμό ανθρώπων ενώ το υπόλοιπο ανήκει σε ζώα. Τόσο τα ανθρώπινα, όσο και τα άλλα οστά φέρουν ίχνη καύσης αλλά και ίχνη από όργανα κοπής. Μαζί με τα οστά βρέθηκαν επίσης τέχνεργα τα οποία είχαν τελετουργικό ρόλο στην Μινωική θρησκεία, όπως ρυτά, θραύσματα ειδωλίων από φαγεντιανή και ένας χάλκινος διπλός πέλεκυς.

Παρότι, όπως είπαμε, το υλικό δεν έχει μελετηθεί πλήρως, υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι έχουμε ακόμα ένα παράδειγμα, ξεκάθαρο πλέον, ανθρωποθυσίας και κανιβαλισμού με σαφή θρησκευτικό χαρακτήρα σε κεντρικό σημείο του ανακτόρου της Κνωσσού, που συνδέεται με την ανακτορική λατρεία. Αυτό αποδεικνύει πλέον ότι οι θρύλοι για τον Μινώταυρο και τα αποτρόπαια δείπνα του στο λαβύρινθο δεν ήταν απλώς μύθοι αλλά η σκοτεινή πραγματικότητα της Μινωικής θρησκείας.

Η ομολογία

Αν δεν καταλάβατε ακόμη ότι η ανάρτηση αυτή εντάσσεται στα πλαίσια της Πρωταπριλιάς, σας το λέω τώρα.

Μάλιστα, είναι άλλη μια αρχαιολογική απάτη.

Προσοχή όμως: όλα τα αρχαιολογικά, μυθολογικά και ιστορικά στοιχεία είναι πραγματικά. Έτσι οι ανασκαφές στα Ανεμόσπηλια, στη Βασιλική οδό της Κνωσού και στα Χανιά έχουν όντως αποκαλύψει στοιχεία ανθρωποθυσίας και κανιβαλισμού.

Το μόνο ψέμα είναι η πρόσφατη ανασκαφή στη δυτική πτέρυγα του ανακτόρου της Κνωσσού, η οποία από όσο ξέρω δεν έχει γίνει ποτέ.

Πρωταπριλιάτικη είναι επίσης και η βεβαιότητα ότι οι ανθρωποθυσίες ήταν βασικό στοιχείο της μινωνικής θρησκείας. Η αλήθεια είναι πως, μολονότι υπάρχουν σαφείς ενδείξεις ότι τελούνταν τέτοιες θυσίες, δεν είμαστε ακόμα σίγουροι για το ποιά ήταν η θέση και η πραγματική σημασία τους στον μινωικό πολιτισμό.

Εκατόν δεκαεφτά χρόνια μετά την ανασκαφή του Έβανς και, παρά τις μεγάλες προόδους που έχουν γίνει, προσπαθούμε ακόμη να ξετυλίξουμε το μίτο της Αριάδνης  και να φωτίσουμε το λαβύρινθο του μινωικού πολιτισμού. Ποιος ξέρει, κάπου εκεί μπορεί να βρούμε και το Μινώταυρο.


[1] J.A. Macgillivray, Minotaur: Sir Arthur Evans and the Archaeology of the Minoan Myth, σελ. 192. Το πρωτότυπο απόσπασμα έχει ως εξής: “There can be little remaining doubt that this huge building, with its maze corridors and tortuous passages, its medley of small chambers, its long succession of magazines with their blind endings, was in fact the Labyrinth of later tradition which supplied a local habitation for the Minotaur of grisly fame”

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s