Gallery

Γυναίκες και πόλεμος στην Αρχαία Ελλάδα

Στον Ελληνικό πολιτισμό οι γυναίκες είχαν ελάχιστη ή παθητική μόνο επαφή με τα πολεμικά πράγματα. Αποτελεί λοιπόν παράδοξο το ότι στο Ελληνικό πάνθεο υπάρχουν τουλάχιστον δύο πολεμικές γυναικείες θεότητες, η Αθηνά και η Άρτεμη. Ακόμη και η θεά του Έρωτα εμφανίζεται κάποιες φορές ως Αφροδίτη εν Όπλοις ενώ η ίδια προσωποποίηση της πολεμικής Νίκης είναι γυναίκα.

 

women warfare ancient Greece (1)

Η θεά Αθηνά συμμετέχει σε μάχη. Μελανόμορφος κρατήρας, γ΄ τέταρτο 6ου αιώνα π.Χ.,Φηρά, Αρχαιολογικό Μουσείο Θήρας.

 

Τέχνη και λογοτεχνία

Παρ’ όλα αυτά, τόσο στην τέχνη όσο και στη λογοτεχνία, οι γυναίκες εμφανίζονται σε πιο παραδοσιακούς ρόλους: είτε αποχαιρετούν πολεμιστές, είτε παρακολουθούν τη μάχη αγωνιώντας για την τύχη των αγαπημένων τους (και κατά συνέπεια τη δική τους) είτε συμμετέχουν σε επιτάφιες τελετές.

women warfare ancient Greece (4)

Πίσω από τα τείχη, ανάμεσα σε πολεμιστές που πετούν πέτρες στους επιτιθέμενους, μια γυναίκα φαίνεται να θρηνεί. Επιτύμβιο μνημείο, γνωστό ως το Μνημείο των Νηριίδων, Ξάνθος, Λυκία, 400 π.Χ. Λονδίνο, Βρετανικό Μουσείο. Πηγή: Cartledge, P., Ancient Greece, Cambridge Illustrated History.

 

Άλλες φορές  παρουσιάζονται ως αφορμή του πολέμου (Ελένη) κι άλλες ως λεία των κατακτητών (Βρισηίδα, Τρωάδες).  Μπορεί επίσης να θυσιαστούν, όπως η Ιφιγένεια ή οι κόρες του Ερεχθέα, για να εξασφαλιστεί η επιτυχία της πλευράς τους.

women warfare ancient Greece (6)

Τρεις Έλληνες πολεμιστές, ο Αμφίλοχος, ο Αντιφάτης και ο Αϊας ο Οϊλιάδης, συγκρατούν την κόρη του Πριάμου,  Πολυξένη, ενώ ο Νεοπτόλεμος τη θυσιάζει πάνω από το μνήμα του Αχιλλέα. Μελανόμορφος αμφορέας, 570-560 π.Χ., Λονδίνο, Βρετανικό Μουσείο.

 

Οπωσδήποτε όμως, σε κάθε εμφάνιση, παρακολουθούν τα γεγονότα απόλυτα ανίκανες να επηρεάσουν την εξέλιξή τους. Είναι ενδεικτικό ότι δεν υπάρχουν καθόλου απεικονίσεις γυναικών που πολεμούν, με εξαίρεση κάποιες σκηνές άλωσης, όπου αμύνονται με οικιακά αντικείμενα.

women warfare ancient Greece (7)

Τρωαδίτισσα αμύνεται με κόπανο κατά την άλωση της Τροίας. Ερυθρόμορφη κάλπη, 480-475 π.Χ., Μουσείο Νεαπόλεως.

 

Αμαζόνες

Οι μοναδικές γυναίκες που εμφανίζονται ένοπλες, τόσο στην τέχνη όσο και στη λογοτεχνία, είναι οι Αμαζόνες, οι οποίες όμως, όντας διαμετρικά αντίθετες από αυτό που οι αρχαίοι έλληνες θεωρούσαν κανονικό και φυσιολογικό, λειτουργούν συμβολικά. Η παρουσία τους λειτουργεί αλληγορικά, ως προσωποποίηση του «άλλου», του «διαφορετικού», του «απειλητικού».

women warfare ancient Greece (3)

Σκηνή Αμαζονομαχίας. Ερυθρόμορφη πελίκη, 440 π.Χ., Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.

Ιστορικά κείμενα

Βέβαια, πέρα από την τέχνη και τη λογοτεχνία, υπάρχει και μια άλλη πηγή, τα ιστορικά κείμενα, τα οποία εκ πρώτης όψεως επιβεβαιώνουν την εικόνα των πρώτων. Οι γυναίκες δεν αναφέρεται να παίρνουν μέρος σε εκστρατείες ως πολεμιστές ή να συμμετέχουν άμεσα στον πόλεμο.

Παρόλα αυτά, μια πιο προσεκτική ανάγνωση και ίσως μια διαφορετική ερμηνεία, αποκαλύπτει ότι ορισμένες φορές οι γυναίκες έπαιξαν σημαντικό ρόλο σε κάποιες πολεμικές αναμετρήσεις. Βέβαια, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος πως -μέσα από το φίλτρο των σύγχρονων προσεγγίσεων για τα γυναικεία θέματα- ίσως βλέπουμε πράγματα που δε θα εννοούσαν οι αρχαίοι συγγραφείς. Ακόμη κι έτσι όμως, φαίνεται πως -σε αρκετές περιπτώσεις-  οι γυναίκες ξέφυγαν από τον κανόνα, διαδραματίζοντας πιο ενεργό ρόλο στα πολεμικά πράγματα της πόλης τους.

 

Ηθική ενίσχυση

Σπάρτη

Φαίνεται πως τον πιο ενεργό ρόλο στην αρχαία Ελλάδα πρέπει να τον είχαν οι γυναίκες της Σπάρτης, οι οποίες, κατά κοινή ομολογία, απολάμβαναν λίγο περισσότερη ανεξαρτησία από τις υπόλοιπες Ελληνίδες. Λέγεται πως είχαν τη δυνατότητα να επηρρεάζουν ηθικά τους συγγενείς τους και όχι μόνο με το θρυλικό «ή ταν ή επί τας» αλλά και με τη δημόσια συμπεριφορά τους. Αναφέρεται πως μετά την ήττα των Σπαρτιατών στα Λεύκτρα, οι γυναίκες και μητέρες όσων είχαν σκοτωθεί σε μάχη κυκλοφορούσαν χαμογελαστές και υπερήφανες, ενώ οι συγγενείς όσων είχαν επιζήσει και επιστρέψει φέρονταν σα να είχαν βαρύ πένθος. Όμως, ακόμη και οι Σπαρτιάτισσες, δε μπορούσαν να επηρρεάσουν άμεσα τα πολεμικά πράγματα.

Κρήτη

Στη δωρική Κρήτη, όπου υπήρχε μακρά στρατιωτική παράδοση, γνωρίζουμε ότι οι γυναίκες των πολιτών ήταν υπεύθυνες για την προετοιμασία των κοινών γευμάτων στα «ανδρεία», τους χώρους συνεύρεσης των πολεμιστών. Οι γυναίκες ήταν εκείνες που είχαν το προνόμιο να δίνουν το φαγητό, ανάλογα με τα πολεμικά επιτεύγματα και την δόξα του καθενός.

 

Συμμετοχή στην άμυνα της πόλης

Μακεδονία

Στη Μακεδονία της αρχαϊκής εποχής, όταν η φυλή των Ταλαυντίων από την Ιλλυρία επιτέθηκε ενάντια στους Μακεδόνες, ο βασιλιάς Αργαίος διέταξε τις παρθένες να ντυθούν ως μαινάδες και να κατέβουν από το βουνό της Ερεβίας. Ο Πολύαινος αναφέρει, στο βιβλίο του Στρατηγήματα,  πως, όταν οι Ιλλυριοί είδαν τις παρθένες να κραδαίνουν τους θύρσους ως δόρατα, με τα στεφάνια του κισσού να σκιάζουν τα πρόσωπά τους, τις πέρασαν για άντρες και τράπηκαν σε φυγή, αφήνοντας πίσω τους όπλα και πολεμοφόδια.

Η πληροφορία αυτή είναι από πηγή πολύ μεταγενέστερη των γεγονότων (2ος αιώνας μ.Χ.), οπότε ίσως αποτελεί μύθο που σχετίζεται με τη λατρεία του Διονύσου. Παρόλα αυτά, αποτελεί άλλη μια εξαίρεση στην αρχαία Ελληνική γραμματεία, καθώς δείχνει γυναίκες να διαδραματίζουν ενεργό ρόλο σε μια μάχη.  

Πρέπει να σημειώσουμε εδώ πως η πρακτική του εξοπλισμού γυναικών έτσι ώστε να δίνουν την εντύπωση ανδρών, δεν πρέπει να ήταν μόνο αντικείμενο μυθοπλασίας. Ο Αινείας ο Τακτικός, τον 4ο αιώνα π.Χ., αναφέρει ότι και οι Σινωπείς είχαν χρησιμοποιήσει το ίδιο τέχνασμα  για να δώσουν την εντύπωση στους αντιπάλους  τους ότι την πόλη υπερασπιζόταν δύναμη μεγαλύτερη από την πραγματική.

Πλαταιές

Το 431 π.Χ., οι Θηβαίοι, έπειτα από πρόσκληση της αντιδημοκρατικής παράταξης των Πλαταιών, εισέβαλαν στη γείτονα πόλη. Αρχικά ο αιφνιδιασμός φάνηκε να τους ευνοεί, όμως σύντομα οι Πλαταιείς ανασυντάχθηκαν και αντεπιτέθηκαν. Όπως αναφέρει ο Θουκυδίδης, οι γυναίκες της πόλης έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη μάχη, καθώς, ανεβασμένες στις στέγες των σπιτιών, έδιναν με τις ιαχές τους θάρρος στους συμπατριώτες τους, πετώντας παράλληλα κεραμίδια στους επιτιθέμενους. Το αποτέλεσμα ήταν η εξουδετέρωση του Θηβαϊκού εκστρατευτικού σώματος.

women warfare ancient Greece (13)

Άνδρας που επιστρέφει από συμπόσιο χτυπά πόρτα, από την άλλη πλευρά της οποίας περιμένει γυναίκα με λυχνάρι. Αποδοσμένα λεπτομερώς, τα κεραμίδια μας πληροφορούν ότι πρόκειται για σπίτι. Ερυθρόμορφος χους, 5ος αιώνας π.Χ.,Νέα Υόρκη, Metropolitan Museum of Art.

Δύο χρόνια αργότερα, όταν ο Πελοποννησιακός πόλεμος είχε ήδη ξεσπάσει, οι Πελοποννήσιοι και οι Θηβαίοι πολιόρκησαν την πόλη. Οι Πλαταιείς κατάφεραν να εκκενώσουν τον άμαχο πληθυσμό, στέλνοντάς τους στην Αθήνα, όμως 110 γυναίκες παρέμειναν στην πόλη, ως μαγείρισσες για τους άντρες της φρουράς. Όταν, το 427 π.Χ., η πόλη τελικά έπεσε, οι άνδρες δολοφονήθηκαν και οι γυναίκες πουλήθηκαν σκλάβες.

Κέρκυρα

Επίσης από τον Θουκυδίδη πληροφορούμαστε ότι, κατά τη διάρκεια του τοπικού εμφυλίου στην Κόρκυρα μεταξύ δημοκρατικών και αριστοκρατικών, οι γυναίκες της πόλης συμμετείχαν άμεσα στη διαμάχη, ανεβαίνοντας στις στέγες και πετώντας πέτρες και  κεραμίδια στους αντιπάλους. Το γεγονός έκανε εντύπωση στο Θουκυδίδη, ο οποίος αναφέρει χαρακτηριστικά πως οι γυναίκες πολεμούσαν «παρά τη φύση τους»

women warfare ancient Greece (8)

Αποχαιρετισμός πολεμιστή. Ερυθρόμορφη πελίκη, 450-440 π.Χ., Αθήνα, Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης Γουλανδρή.

 

Άργος

Με μήκος γύρω στο ένα μέτρο, πλάτος γύρω στα 45 εκατοστά και βάρος 15 κιλών τουλάχιστον , τα αρχαία κεραμίδια ήταν προφανώς ένα πολύ επικίνδυνο όπλο. Η χρήση τους συνεχίστηκε και στα ελληνιστικά χρόνια, όπως αποδεικνύει το περιστατικό του Ηπειρώτη βασιλιά Πύρρου, ο οποίος πέθανε στους δρόμους του Άργους από την κεραμίδα που του έριξε στο κεφάλι μια Αργείτισσα, κατά τη διάρκεια μιας νυχτερινής επίθεσης.  Μάλιστα, ο Φίλων ο Βυζάντιος συστήνει την πρακτική αυτή ως πάγια αμυντική τακτική.

 

Εκστρατείες

Προς το τέλος της κλασσικής εποχής, στην Κάθοδο των Μυρίων του Ξενοφώντα, αναφέρονται οι γυναίκες που συνόδευαν το σώμα των Μυρίων στην προσπάθειά τους να επιστρέψουν στην πατρίδα. Οι γυναίκες αυτές είχαν αιχμαλωτιστεί από τους Μύριους κατά τη διάρκεια της υποχώρησής τους, άρα ήταν ανατολίτισσες. Παρ’ όλα αυτά, παρέμειναν μαζί με τους Μύριους καθ’ όλη τη διάρκεια του ταξιδιού τους ώς τον Εύξεινο Πόντο. Ο Ξενοφώντας αναφέρεται ελάχιστα σ’  αυτές, αλλά δύο περιστατικά ξεχωρίζουν στην αφήγησή του. Στο πρώτο, κατά τη διάβαση του ποταμού Κεντρίτη στην εχθρικά διακείμενη Καρδουχία, οι γυναίκες πρόσθεσαν τις ιαχές τους στις ιαχές των Μυρίων, ενθαρρύνοντάς τους ενάντια στους Καρδούχους.

Στην περιοχή της Παφλαγονίας πάλι, οι γυναίκες χρησιμοποιήθηκαν στα πλαίσια της διπλωματίας για να παραπλανηθούν οι αντίπαλοι. Συγκεκριμένα, κατά τη διάρκεια ενός δείπνου που προσέφεραν οι Έλληνες σε εκπροσώπους των Παφλαγόνων,  μια γυναίκα χόρεψε τον πυρρίχιο, χορό πολεμικό. Κατάπληκτοι, οι Παφλαγόνες ρώτησαν αν οι γυναίκες του στρατεύματος πολεμούσαν και οι Έλληνες απάντησαν ότι όχι μόνο πολεμούσαν, αλλά και ότι αυτές είχαν νικήσει τον Αρταξέρξη στα Κούναξα.

Σίγουρα δε μπορούμε να γενικεύσουμε συμπεραίνοντας ότι οι εκατοντάδες ή χιλιάδες γυναίκες που ταξίδεψαν με τους Μύριους τύγχαναν σεβασμού ή αντιμετωπίζονταν ως ίσες. Οπωσδήποτε όμως τα παραπάνω περιστατικά αποδεικνύουν ότι υπήρχαν και κάποιες εξαιρέσεις όσον αφορά τη συμμετοχή των γυναικών στον πόλεμο.

women warfare ancient Greece (2)

Γυμνή γυναίκα χορεύει τον πυρρίχιο. Ερυθρόμορφη λήκυθος από τις Θεσπιές, 440-430 π.Χ., Αρχαιολογικό Μουσείο Θηβών. Πηγή: Corpus Vasorum Antiquorum.

 

Μισθοφορικοί στρατοί

Στην Ελληνιστική περίοδο οι γυναίκες αποτελούν πλέον μόνιμο κομμάτι της «αποσκευής» του στρατού, δηλαδή της ακολουθίας που περιλάμβανε βοηθητικό προσωπικό και πολεμοφόδια. Οι γυναίκες αυτές δεν ήταν μόνο πόρνες ή αυλητρίδες, οι οποίες ούτως ή άλλως θα έπαιζαν σημαντικό ρόλο για την διατήρηση του ηθικού και της ισορροπίας στο στράτευμα. Οι περισσότερες από αυτές ήταν σύζυγοι των στρατιωτών και, με βάση πολλές περιγραφές, ακολουθούσαν τους άντρες τους στις εκστρατείες μαζί με τα παιδιά τους. Μολονότι δεν έχουμε ενδείξεις ότι συμμετείχαν στις μάχες, και μόνο η παρουσία τους ήταν εξαιρετικά σημαντική για την έκβαση των επιχειρήσεων, όπως αποδεικνύεται από αναφορές ότι στρατεύματα αρνήθηκαν ν’ αναχωρήσουν αν οι μισθοφόροι δεν έπαιρναν και τις γυναίκες τους μαζί.  Μάλιστα, στη συνθήκη μεταξύ του Βασιλιά της Περγάμου Ευμένη Α΄ και μισθοφόρων που θα εισέρχοταν στην υπηρεσία του, τον 3ο αιώνα π.Χ., υπάρχει ειδική πρόβλεψη για την οικονομική εξασφάλιση των οικογενειών τους.

Σε τουλάχιστον μία περίπτωση, η μάχη κρίθηκε από την παρουσία τους. Κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης μεταξύ του Ευμένη του Καρδιανού, που υπερασπιζόταν τους νόμιμους διαδόχους του Αλεξάνδρου, και του Αντιγόνου του Μονόφθαλμου,  στην  μάχη της Γαβιηνής το 316 π.Χ.,  ο στρατός του Αντίγονου κατάφερε να καταλάβει την «αποσκευή» του Ευμένη.

Μετά την μάχη, αν και τίποτε δεν είχε ακόμα κριθεί,  οι αργυράσπιδες, επίλεκτο σώμα μακεδόνων βετεράνων, όχι μόνο άλλαξαν στρατόπεδο, αλλά και παρέδωσαν τον Ευμένη στον αντίπαλο του, έτσι ώστε να σώσουν τις οικογένειες τους.  Με αυτό τον τρόπο κρίθηκε όχι μόνο η έκβαση της μάχης αλλά ίσως και η τύχη της αυτοκρατορίας του Αλέξανδρου.

 

Τιμημένες νεκρές

Το ότι ήταν δυνατό γυναίκες να λάβουν ενεργά μέρος στην άμυνα της πόλης τους και να πεθάνουν γι αυτή αποδεικνύεται από αρχαιολογικά ευρήματα.  Σε κεντρική θέση της αρχαίας πόλης της Μεσσήνης, βρέθηκε ταφικός περίβολος. Από την θέση του και μόνο είναι προφανές ότι το μνημείο ανήκε σε επιφανείς νεκρούς. Πραγματικά, στο μνημείο αναγράφονται 10 ονόματα, ανάμεσα στα οποία και 4 γυναικεία. Κατά πάσα πιθανότατα το μνημείο αυτό συνδέται με τις πολεμικές περιπέτειες της Μεσσήνης, η οποία τον τρίτο αιώνα είχε δεχτεί 2 εσιβολές από τον βασιλιά Νάβι της Σπάρτης και τον βασιλιά Φίλιππο Ε΄ της Μακεδονίας. Σε αυτή την περίπτωση γυναίκες που πέθαναν για την υπεράσπιση της πόλης τους αναγνωρίστηκαν από την πόλη και έλαβαν τιμές ίδιες με τους άνδρες πεσόντες.

women warfare ancient Greece (10)

Μνημείο πεσόντων κοντά στο Ασκληπιείο της Μεσσήνης. Η άνω σειρά πλίνθων φέρει ονόματα πεσόντων. Αρχαιολογικός χώρος αρχαίας Μεσσήνης, 3ος αιώνας π.Χ.

 

Μπορεί η αρχαία ελληνική τέχνη και λογοτεχνία να εστιάζουν κυρίως στον παραδοσιακό ρόλο των γυναικών ως συμπαραστάτριες των ανδρών και θύματα του πολέμου, ωστόσο από τα παραπάνω συμπεραίνουμε πως η συμβολή των γυναικών στον πόλεμο ήταν ένα πολύ πιο πολύπλοκο και πολυσύνθετο θέμα.

Ασφαλώς οι περισσότερες γυναίκες βίωναν τον πόλεμο ως θύματα – είτε ως χήρες, ορφανές και χαροκαμένες μάνες, είτε ως πρόσφυγες με όλες τις δυσκολίες που συνεπάγεται αυτό, είτε, τέλος, ως πολεμική λεία στη διάθεση του εκάστοτε νικητή ή ιδιοκτήτη τους.

women warfare ancient Greece (9)

Ο Προκλείδης και η γυναίκα του Αρχίππη αποχαιρετούν το γιο τους Προκλή, ο οποίος σκοτώθηκε σε μάχη. Τα ονόματα των γονέων προστέθηκαν αργότερα στο μνημείο, όταν τάφηκαν και οι ίδιοι εκεί. Επιτύμβιος ναΐσκος, Αθήνα, 350-325 π.Χ., Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.

 

Ωστόσο η συμβολή τους στα πολεμικά πράγματα πολύ συχνά υπερέβαινε τον παραδοσιακό τους ρόλο και ξεπερνούσε κατά πολύ την απλή παροχή υποστήριξης στους άντρες. Όταν η περίσταση το καλούσε, οι γυναίκες μάχονταν με όποια μέσα είχαν με πάθος και συχνά με επιτυχία, τόσο ώστε κάποιες φορές κατόρθωναν να κερδίσουν την αναγνώριση ακόμη και στα πλαίσια της αυστηρά πατριαρχικής αρχαίας Ελληνικής πόλης. Μάλιστα, σε κάποιες περιπτώσεις (Άργος, Τεγέα) τα κατορθώματά τους πήραν σχεδόν μυθικές διαστάσεις, εντασσόμενα στα τοπικά αφηγήματα που υποστήριζαν την «εθνική ταυτότητα» των πολιτών τους.

 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

w

Σύνδεση με %s