Gallery

Ιχνηλατώντας την έμπνευση – αναμνηστικά νομίσματα για τους Περσικούς Πολέμους

Πριν από 2.500 χρόνια, οι ελληνικές πόλεις-κράτη αντιμετώπισαν την πρώτη μεγάλη απειλή, όχι μόνο για  την πολιτική και οικονομική τους ανεξαρτησία, αλλά ακόμη και για την ίδια τους την ύπαρξη. Επρόκειτο για τη μεγάλη εκστρατεία της Περσικής Αυτοκρατορίας που στόχο είχε να  θέσει υπό τον έλεγχο της όλη την Κεντρική και νότια Ελλάδα.

Τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο του 480 π.Χ. δόθηκαν δυο  μάχες μεταξύ των αντιμαχόμενων πλευρών, στις Θερμοπύλες και στη Σαλαμίνα. 

Αναγνωρίζοντας την σημασία τους για την ελληνική και όχι μόνο ιστορία, η Ελληνική Δημοκρατία προγραμματίζει διάφορες εορταστικές εκδηλώσεις, ενώ παράλληλα θα εκδώσει επετειακά νομίσματα.

Επετειακά νομίσματα

Έτσι πρόσφατα ανακοινώθηκε ότι θα κυκλοφορήσει αναμνηστικό νόμισμα των 2 ευρώ για τη μάχη των Θερμοπυλών. Επετειακό νόμισμα είχε κοπεί και για τα 2500 χρόνια από την μάχη του Μαραθώνα το 2010.

Θα εκδοθούν επίσης και συλλεκτικά νομίσματα σε άργυρο και χρυσό, ονομαστικής αξίας 10 και 200 ευρώ αντίστοιχα, με παραστάσεις επίσης εμπνευσμένες από τους Περσικούς Πολέμους.

Τα νομίσματα ως φορείς μηνυμάτων

Από την αρχαιότητα τα νομίσματα είχαν, εκτός από την οικονομική, και συμβολική αξία.

Οι παραστάσεις που έφεραν ήταν φορείς μηνυμάτων για την ιστορία, τις παραδόσεις και τις φιλοδοξίες των πόλεων ή των βασιλέων που τα εξέδιδαν. Στην αρχαιότητα η θεματολογία αντλούνταν κυρίως από τους μύθους και τη θρησκεία. 

Εικονογραφικές πηγές

Από πού όμως άντλησαν την έμπνευσή τους οι σχεδιαστές των συγκεκριμένων επετειακών εκδόσεων; Ας ανιχνεύσουμε τις πιθανές πηγές της έμπνευσης του σχεδιαστή.

Το δίευρο
Το νόμισμα των 2 ευρώ έχει από τη μια την τυπική όψη που όλοι γνωρίζουμε και από την άλλη ένα κράνος κορινθιακού τύπου. Αυτός ο τύπος κράνους χρησιμοποιήθηκε από τους αρχαίους Έλληνες οπλίτες από τον 7ο ως και το πρώτο μισό του 5ου αιώνα π.Χ. και αποτελεί ένα πραγματικά εικονικό μέρος του οπλισμού των αρχαίων Ελλήνων. Εκατοντάδες έχουν βρεθεί σε διάφορες ανασκαφές, εντός και εκτός Ελλάδας. Έχει υπολογιστεί ότι 100.000 κράνη αυτού του τύπου είχαν προσφερθεί ως αναθήματα στα ιερά της Ολυμπίας και των Δελφών.

 

Το δεκάευρο

Πρόκειται να κυκλοφορήσουν δύο αργυρά νομίσματα των 10 ευρώ, το πρώτο από τα οποία έχει θέμα τη ναυμαχία της Σαλαμίνας.

Από τη μια όψη έχει την κεφαλή του Θεμιστοκλή, ενώ στη δεύτερη απεικονίζονται σχηματοποιημένες τριήρεις να περιτρέχουν την περίμετρο του κέρματος. Όσον αφορά την προσωπογραφία του Αθηναίου Στρατηγού, το πιθανό πρότυπο βρίσκεται στο Μουσείο της Όστια.

 

Στο δεύτερο νόμισμα των 10 ευρώ, στη μια όψη απεικονίζεται ένας Έλληνας οπλίτης, στο εσωτερικό της ασπίδας του οποίου αναγράφεται το όνομα Λεωνίδας, ενώ πίσω του ορθώνονται δύο σειρές δοράτων. Στη δεύτερη όψη απεικονίζονται δύο σειρές πολεμιστών, Ελλήνων και Περσών.

 

Ο Λεωνίδας και τα γλυπτά της Αφαίας

Η μορφή του Λεωνίδα είναι σαφώς εμπνευσμένη από τα γλυπτά του ναού της Αφαίας στην Αίγινα (του πρώιμου 5ου αιώνα π.Χ.) και πιο συγκεκριμένα, από τις μορφές του ανατολικού αετώματος, στο οποίο απεικονιζόταν η πρώτη πολιορκία της Τροίας από τον Ηρακλή. Τα γλυπτά αυτά αποκαλύφθηκαν στην Αίγινα το 1811 και στην συνέχεια αγοράστηκαν από τον μελλοντικό βασιλιά της Βαυαρίας, Λουδοβίκο. Πριν εκτεθούν στο Μόναχο, τα αγάλματα στάλθηκαν στην Ρώμη, όπου τα συντήρησε, συμπλήρωσε και απεκατέστησε ο Δανός γλύπτης Μπέρτελ Θόρβαλντσεν. Καθώς ο ίδιος ήταν κλασικιστής, προσέγγισε τα γλυπτά με την ίδια αισθητική και προέβη σε σημαντικές και -όπως αποδείχτηκε- αυθαίρετες αποκαταστάσεις, οι οποίες αναιρέθηκαν την δεκαετία του ’60, με την επανέκθεση της Γλυπτοθήκης του Μονάχου. Αυτή που έχει άμεση σχέση με το θέμα μας και πιθανώς ενέπνευσε τον σχεδιαστή ήταν η όρθια μορφή ΙΙ του ανατολικού αετώματος.

Μορφή ΙΙ, Ναός Αφαίας, Αίγινα

Άγαλμα αφηρωισμένου οπλίτη, πιθανώς  του νεαρού Πριάμου. Ανατολικό αέτωμα ναού Αφαίας, Αίγινα, πρώιμος 5ος αι. π.Χ. Αναπαράσταση της αποκατάστασης του 19ου αι. από Thorvaldsen. Γλυπτοθήκη Μονάχου.

 

Εφόσον το θέμα του αετώματος είναι μια  μυθική επική μάχη,  η απεικόνιση είναι ιδεαλιστική, γι αυτό και οι περισσότεροι  πολεμιστές δείχνονται γυμνοί, φέροντας μόνο το κράνος και την ασπίδα τους, όπως ακριβώς συμβαίνει και στο επετειακό νόμισμα. Στην πραγματικότητα οι οπλίτες πήγαιναν στη μάχη ντυμένοι και με όσο καλύτερο εξοπλισμό τους επέτρεπαν τα οικονομικά τους.

Η πίσω όψη

Για μια πιο «ρεαλιστική» απεικόνιση Ελλήνων οπλιτών, θα πρέπει να κοιτάξουμε στην άλλη πλευρά του σύγχρονου επετειακού νομίσματος.  Γύρω από το κεντρικό μετάλλιο, μια ομάδα από οπλίτες με πλήρη εξάρτυση αντιπαρατίθεται σε μια ομάδα Περσών πολεμιστών. Ας εξετάσουμε τώρα ποια εικονογραφικά πρότυπα χρησιμοποιήθηκαν για τις δύο ομάδες:

Αρχαίοι οπλίτες

Στην ελληνική τέχνη υπάρχουν πάρα πολλές απεικονίσεις Ελλήνων οπλιτών, τόσο στην αγγειογραφία όσο και την μικροπλαστική. Στο επετειακό νόμισμα που θα κυκλοφορήσει, τα πρότυπα φαίνεται να προέρχονται από έργα της αρχαϊκής περιόδου.

Ενδεικτικά παραθέτω το λεγόμενο αγγείο Chigi (Κίτζι) και ένα μπρούτζινο ειδώλιο του 6ου αιώνα π.Χ., από το μαντείο του Δία στη Δωδώνη, τα οποία απεικονίζουν Έλληνες οπλίτες της αρχαϊκής περιόδου με μπρούτζινους θώρακες. 

 

Πέρσες πολεμιστές

Οι μορφές των Περσών είναι εμπνευσμένες από τις παραστάσεις των επίλεκτων μαχητών της Περσικής αυλής, των λεγόμενων Αθανάτων, που διακοσμούσαν τα ανάκτορα των Περσών βασιλέων στα Σούσα. Βέβαια, είναι πολύ πιθανό πως οι Αθάνατοι απεικονίζονται με ρούχα που θα φορούσαν κατά τη διάρκεια τελετών ή παρελάσεων και όχι με την εμφάνιση που θα είχαν στη μάχη.

Πέρσες πολεμιστές, Σούσα

Τμήμα από τη «Ζωφόρο των Τοξοτών», ανάκτορο Δαρείου Α’, Σούσα. Εφυαλωμένες πλίνθοι με σμάλτο. Γύρω στο 510 π.Χ., Μουσείο Λούβρου.

Το νόμισμα των 200 ευρώ

Για το χρυσό νόμισμα των 200 ευρώ επιλέχθηκε μια παράσταση που δείχνει αναμέτρηση Έλληνα και Πέρση. Ο όρθιος οπλίτης ετοιμάζεται να επιφέρει το τελικό πλήγμα με την κοπίδα του εναντίον ενός πεσμένου Πέρση μαχητή, ο οποίος προσπαθεί να αμυνθεί με το δικό του σπαθί. 

Η παράσταση βασίζεται στην σκηνή που διακοσμεί το εσωτερικό  μιας ερυθρόμορφης αττικής κύλικας των αρχών του 5ου αιώνα π.Χ., του λεγόμενου ζωγράφου του Τριπτόλεμου. Η θεματολογία του αγγείου είναι σίγουρα εμπνευσμένη από τη μάχη του Μαραθώνα, καθώς πρόκειται για αττικό έργο που χρονολογείται γύρω στο 490 π.Χ.

Στην πίσω όψη, γύρω από το θυρεό της Ελληνικής Δημοκρατίας και την ονομαστική αξία του νομίσματος, υπάρχει μια σχηματική απεικόνιση οπλιτικής φάλαγγας, η οποία φαίνεται να αποτελείται από δόρατα και ασπίδες. Σ’ εμένα το συγκεκριμένο μοτίβο φαίνεται να έχει μεγάλη ομοιότητα με την απεικόνιση της οπλιτικής φάλαγγας στο κόμικ «300» του Frank Miller.

Εικονογραφική έμπνευση

Ο λόγος για τον οποίο κάνω αυτή την ανάρτηση, είναι κάτι που μου κεντρίζει ιδιαίτερα το ενδιαφέρον ως αρχαιολόγου:

Παρατηρώ, ότι οι εικονογραφικές πηγές πάνω στις οποίες πιθανότατα βασίστηκε ο σχεδιαστής είναι κυρίως έργα τέχνης από την Αθήνα και την Αίγινα (τα τελευταία μάλιστα όπως τα αποκατέστησε η φαντασία ενός αθεράπευτου κλασσικιστή του 19ου αιώνα).

Σίγουρα αυτό οφείλεται, κατά ένα μεγάλο μέρος, στο γεγονός ότι οι Σπαρτιάτες δεν άφησαν έργα τέχνης αντάξια της μεγάλης γλυπτικής της Αίγινας ή της Αθήνας. Ελάχιστες εξαιρέσεις έχουν σωθεί, όπως π.χ. η μορφή ενός οπλίτη που βρέθηκε στο ιερό της Αθηνάς Χαλκιοίκου στην Ακρόπολη της Σπάρτης, ο οποίος είχε ταυτιστεί στο παρελθόν με τον Λεωνίδα.

Όποια κι αν ήταν η έμπνευσή του σχεδιαστή, αναμφίβολα, τα νέα νομίσματα αποτίουν φόρο τιμής σε δύο μεγάλες μάχες που καθόρισαν τη μετέπειτα ιστορία.
Σε κάθε περίπτωση, εγώ από σήμερα βγαίνω στο κυνήγι για τα συγκεκριμένα κέρματα. Εσείς;

______________________

Πηγές εικόνων:

Αριστοτέλης Κοσκινάς: Περικεφαλαία, χάλκινο ειδώλιο οπλίτη, απόσπασμα «Ζωφόρου των τοξοτών» και Αγγείο Κίτζι (φωτογραφίες από έκθεση στο Ζάππειο, 2010), κύλικα, άγαλμα «Λεωνίδα», μολύβδινα αφιερώματα.

Δίευρο, Θεμιστοκλής, πορτρέτο Θεμιστοκλή: ΙΕΕ, τόμος Β’, Τριήρεις, Λεωνίδας, Έλληνες και Πέρσες, μορφή αετώματος Αφαίας: C. McNab, Greek Hoplite vs Persian Warrior, 2008, αναβιωτής: Γ. Καδόγλου, αναβιωτές: the Plataeans & UK Hoplite Association, διακοσάευρο.

Advertisement

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.