Gallery

Πρόσφυγες στην Τροιζήνα

Ο Πόλεμος, η καταστροφή,  ο ξερριζωμός, η προσφυγιά δεν είναι -δυστυχώς- σύγχρονα φαινόμενα, αλλά συντροφεύουν την ανθρωπότητα για χιλιετίες. Το 480 και 479 π.Χ., κατά την διάρκεια της Περσικής εισβολής, πολλές χιλιάδες Ελλήνων βίωσαν τις δύσκολες αυτές καταστάσεις.

Οι πρώτοι πρόσφυγες στη Ν. Ελλάδα

Οι κάτοικοι της Φωκίδας ήταν οι πρώτοι που αναγκάστηκαν να καταφύγουν στις πλαγιές του Παρνασσού για να σωθούν, όταν τα στρατεύματα του Ξέρξη άρχισαν να δηώνουν τις πόλεις της κοιλάδας του Βοιωτικού Κηφισού, μετά την μάχη των Θερμοπυλών.

Στη συνέχεια οι  Πλαταιείς  άφησαν την πόλη τους πανδημεί για να καταφύγουν στην Αθήνα, όταν πλέον οι Πέρσες είχαν φτάσει στην Βοιωτία (ιδιαίτερα αφού η Θήβα είχε ταχθεί με το μέρος των Περσών). Την ίδια τύχη είχαν και οι μικρές Θεσπιές, που είχαν χάσει ήδη χάσει μεγάλο μέρος των πολιτών τους, καθώς 700 Θεσπιείς οπλίτες είχαν σκοτωθεί στις Θερμοπύλες.

Λίγο αργότερα, στα τέλη του Αυγούστου, ήταν η σειρά των Αθηναίων να υποστούν την οργή των Περσών. Όπως μας πληροφορεί ο Ηρόδοτος, το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού  της Αττικής εκκενώθηκε στην Τροιζήνα, τη Σαλαμίνα και την Αίγινα.

Η απόφαση της συνέλευσης

Το 1959 στην Τροιζήνα βρέθηκε μια επιγραφή που διέσωζε μεγάλο μέρος του ψηφίσματος που εισηγήθηκε ο Θεμιστοκλής στην Εκκλησία για του Δήμου για την προετοιμασία της Αθήνας ενόψει της Περσικής εισβολής.

Επιγραφή με το «Ψήφισμα του Θεμιστοκλέους» από την Τροιζήνα. Πρώτο μισό του 3ου αιώνα π.Χ., Αθήνα, Επιγραφικό Μουσείο.

Δύο ήταν τα βασικά μέτρα που αποφασίστηκαν. Πρώτον, όλοι οι σωματικά ικανοί άνδρες (πολίτες και μέτοικοι) θα επάνδρωναν τον αθηναϊκό στόλο. Εκατό από τα σκάφη θα στέλνονταν στο Αρτεμίσιο για να υποστηρίξουν τον ελληνικό στρατό στις Θερμοπύλες,  ενώ τα υπόλοιπα εκατό θα παρέμεναν κοντά στην Σαλαμίνα για να προστατεύουν τις ακτές της Αττικής.

Δεύτερον, όλος ο πληθυσμός της πόλης και των περιχώρων θα εκκενωνόταν. Τα γυναικόπαιδα θα πήγαιναν στην Τροιζήνα, ενώ οι ηλικιωμένοι και τα οικόσιτα ζώα στη Σαλαμίνα. Η πόλη και γενικότερα η Αττική αφήνονταν στην προστασία της Αθηνάς, ενώ πάνω στην Ακρόπολη θα παρέμεναν οι ιερείς και οι ιέρειες. Στην επιγραφή δεν γίνεται λόγος για τη μικρή φρουρά που άλλες πηγές αναφέρουν πως έμεινε στην πόλη.

Χάρτης του Σαρωνικού, όπου φαίνονται οι θέσεις και αποστάσεις των τοπωνυμίων της ιστορίας μας. Επεξεργασμένη εικόνα δορυφόρου από το Google.

Χρόνος

Ακόμα και σήμερα υπάρχει διχογνωμία ανάμεσα στους επιστήμονες για το πότε ακριβώς έγινε αυτή η εκκένωση. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, αυτή αποφασίστηκε και εκτελέσθηκε μέσα σε λίγες μέρες, μετά την επιστροφή του Αθηναϊκού στόλου από τη ναυμαχία του Αρτεμισίου και αφού οι Αθηναίοι πληροφορήθηκαν ότι η Ελληνική Συμμαχία είχε αποφασίσει να οχυρώσει τον Ισθμό της Κορίνθου και να εγκαταλείψει την υπόλοιπη Ελλάδα στην τύχη της.

Με βάση το κείμενο της επιγραφής, πολλοί  ερευνητές θεωρούν ότι η απόφαση εκκένωσης είχε ήδη ληφθεί τον Ιούνιο του 480, πριν παραταχθούν οι ελληνικές δυνάμεις στις Θερμοπύλες και ότι πιθανώς μεγάλο μέρος του πληθυσμού είχε ήδη εκκενωθεί σ’ αυτό το διάστημα. Οπωσδήποτε η εκκένωση μιας τόσο μεγάλης πόλης θα ήταν μια εξαιρετικά δύσκολη επιχείρηση ακόμη κι αν έγινε οργανωμένα σε διάστημα δύο μηνών. Μέσα σε μία εβδομάδα και σε κλίμα πανικού μπροστά στην προέλαση των Περσών, θα ήταν πραγματικός εφιάλτης.

Μια δύσκολη επιχείρηση

Οι δυσκολίες ήταν πολλές: από τη μια ο μεγάλος πληθυσμός του άστεως και των περιχώρων, από την άλλη ο όγκος των απαραίτητων για τη διαβίωσή τους και, τρίτον, τα οικόσιτα ζώα. Επιπλέον,  πολύ σημαντικό, η μεταφορά έπρεπε να γίνει διά θαλάσσης, ενώ η χωρητικότητα των πλοίων (είτε χρησιμοποιήθηκαν τριήρεις είτε εμπορικά σκάφη) ήταν πολύ περιορισμένη. Συνεπώς θα απαιτήθηκαν πάρα πολλά ταξίδια.

Ένα εμπορικό πλοίο της αρχαϊκής εποχής. Μελανόμορφη κύλικα, 6ος αιώνας π.Χ. Λονδίνο, Βρετανικό Μουσείο.

Μόνο να φανταστούμε μπορούμε τις συνθήκες υπό τις οποίες πραγματοποιήθηκε η εκκένωση. Οι άνδρες -Αθηναίοι και μέτοικοι- υπηρετούσαν στα πλοία, οπότε οι γυναίκες και οι ηλικιωμένοι, μαζί με τμήμα του πληθυσμού των δούλων, μάζεψαν τα παιδιά και ό,τι άλλο προλάβαιναν και κατέφυγαν στον Πειραιά ή το Φάληρο, για να επιβιβαστούν στο πρώτο διαθέσιμο σκάφος που θα τους μετέφερε στην Αίγινα, την Σαλαμίνα ή την Τροιζήνα. Κάποιοι προτίμησαν να καταφύγουν στα βουνά της Αττικής, από τους οποίους αναφέρεται πως οι Πέρσες έπιασαν 500.

Ανάγλυφο που εικονίζει Αθηναϊκή οικογένεια. 340 π.Χ., Μουσείο Βραυρώνας.

Απάτριδες

Οι πρόσφυγες άφησαν πίσω τους σπίτια, χωράφια, ιερά, τους τάφους των προγόνων τους και τη νέα σοδειά, μόλις θερισμένη, χωρίς να ξέρουν ποια θα ήταν η τύχη τους κι αν θα επέστρεφαν ποτέ. Στην αρχαία Ελλάδα, η πόλη ήταν η πατρίδα. Από τη στιγμή που την εγκατέλειπες, έχανες την ασφάλεια και την ταυτότητά σου. Ήσουν άπατρις και ξένος, ακόμη και εκεί που μιλούσαν ελληνικά και λάτρευαν τους ίδιους θεούς.

Η υποδοχή των Τροιζηνίων

Για τις συνθήκες διαβίωσης των προσφύγων ο Ηρόδοτος δεν λέει πολλά, αλλά μπορούμε να φανταστούμε πως θα έστησαν πρόχειρους καταυλισμούς στην ύπαιθρο.  Άλλες πηγές μας δίνουν περισσότερες πληροφορίες. Τον 4ο αιώνα, σε λόγο του Υπερείδη, αναφέρονται οι ευεργεσίες των Τροιζηνίων προς τα γυναικόπαιδα που είχαν καταφύγει εκεί, οι οποίες στην Αθήνα της εποχής θεωρήθηκαν τόσο σημαντικές, ώστε ο δήμος παρείχε βοήθεια σε Τροιζήνιους εξόριστους σε ανάμνηση αυτής της παλαιάς βοήθειας. Ο Πλούταρχος (τέλη 1ου αρχές 2ου αιώνα μ.Χ.) αναφέρει ότι κάποιος Τροιζήνιος ονόματι Νικαγόρας είχε εισηγηθεί ψήφισμα σύμφωνα με το οποίο οι πρόσφυγες θα σιτίζονταν δημοσία δαπάνη, ενώ κάθε πρόσφυγας θα λάμβανε επιπλέον οικονομική ενίσχυση δύο οβολών. Τα παιδιά των Αθηναίων θα  ήταν ελεύθερα να μαζεύουν φρούτα και λαχανικά από τους κήπους και τα περιβόλια της πόλης, ενώ οι Τροιζήνιοι θα προσλάμβαναν και παιδαγωγό γι αυτά. Δεν έχουμε πληροφορίες αν οι οικογένειες των Αθηναίων έτυχαν της ίδιας καλής μεταχείρισης και στην Αίγινα.

Επιστροφή – ή μήπως όχι;

Η περιπέτεια των Αθηναίων φάνηκε να λήγει πολύ γρήγορα. Στα τέλη του Σεπτέμβρη του 480, μετά τη μεγάλη νίκη στη ναυμαχία της Σαλαμίνας, μπόρεσαν να επιστρέψουν στην κατεστραμμένη πόλη τους για να ξεχειμωνιάσουν. Όμως, μόλις το επόμενο καλοκαίρι, αναγκάστηκαν να ξαναφύγουν, όταν ο Περσικός στρατός με τον Μαρδόνιο επικεφαλής εισέβαλε ξανά στην Αττική.

Η ανάμνηση της καλοσύνης

Η ευεργεσία που παρείχαν οι Τροιζήνιοι στους Αθηναίους πρέπει να εντυπώθηκε έντονα και στους ίδιους, γιατί, όπως αναφέρει ο Παυσανίας, στην αγορά της Τροιζήνας υπήρχε στοά με αγάλματα των γυναικόπαιδων των Αθηναίων. Ήταν περήφανοι για την φιλοξενία τους πράγμα που φαίνεται και από το στήσιμο της επιγραφής με το ψήφισμα του Θεμιστοκλή, όπου γίνεται ειδική αναφορά στην Τροιζήνα.

Υπάρχει μεγάλη συζήτηση για την αυθεντικότητα του κειμένου της επιγραφής, η οποία χρονολογείται 100-200 χρόνια μετά το γεγονός. Επίσης αμφισβητείται κατά πόσο οι ευεργεσίες των Τροιζηνίων αντιστοιχούν στην πραγματικότητα και ποιος ήταν ο αριθμός των προσφύγων που ευεργετήθηκαν.

 Σε τελική ανάλυση δεν έχει σημασία. Σημασία έχει ότι μετά από πολλές γενιές η πράξη της αλληλεγγύης και υποστήριξης των Τροιζηνίων παρέμενε ζωντανή στη μνήμη, τόσο των ευεργετηθέντων όσο και των ευεργετών τους. Τόσο οι Αθηναίοι όσο και όλοι οι άλλοι συγγραφείς που αναφέρονται στο γεγονός, θεωρούν ότι επρόκειτο για μια σημαντική πράξη που δημιούργησε στενούς δεσμούς μεταξύ των δύο πόλεων.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.